Sønderborg klimaatneutraal

Wie over de Alssundbroen rijdt, de brug die Zuid-Jutland verbindt met het Deense eiland Als, ziet het moderne kadegebied van de stad Sønderborg al liggen. Weg zijn de industriële loodsen die in dit voormalige havengebied stonden, in het hart van deze zuidelijke ­Deense stad aan een baai van de Oostzee. De Amerikaanse architect Frank Gehry, eind vorig jaar overleden, had de hand in dit gebiedsontwerp.

Aan de zuidkant van het water staat de nieuwe, laag gebouwde campus van de Zuid-Deense Universiteit (SDU). Aan de noordkant rijst het Alsik Hotel de lucht in, met aan weerszijden een modern kantoorgebouw, een aantal appartementencomplexen en een klein, wit cultuurcentrum.

Even verderop staan nog altijd de oude vissershuizen, mintgroen, zachtgeel en zalmroze geverfd. En achter de nieuwe havenfaçade, iets hoger op de heuvels, zijn de negentiende-eeuwse, bakstenen kazernegebouwen zichtbaar. Ze stammen uit de Duitse tijd, want het was pas in 1920 dat Duitsland dit deel van Denemarken moest opgeven.

In het kantoorgebouw aan de Alssund zit Allan Pilgaard-Jensen, sinds een aantal jaren directeur van Project Zero, met als doel om de havenstad over drie jaar volledig klimaatneutraal te maken. Het raam van zijn werkkamer kijkt uit over het water. Buiten trekt de wind hard aan de kastanjes, en aan de lavendelstruikjes naast het cultuurgebouw. In de verte gaat de ­ouderwetse stalen Koning Christian X-brug open: elk uur mogen de zeilschepen met de Duitse, Deense, Nederlandse en andere vlaggen erdoor.

Tot een tijd terug werkte Pilgaard-Jensen voor het stopcontactenbedrijf Niko, gevestigd in het Belgische Sint-Niklaas. In Sønderborg hadden de Vlamingen een bedrijf overgenomen dat zich toelegt op lichtsensoren. Maar vóór zijn tijd bij Niko werkte de Deen bij een bedrijf waarvan de klinkende naam alle Sønderborgers doet opveren: Danfoss.

De multinational Danfoss, met wereldwijd 40.000 werknemers, is een grote speler in de klimaattechniek. Het hoofdkantoor staat niet in de grootste Deense steden Kopenhagen, Aarhus of Odense, maar ver daar vandaan: in het dorp Norborg in de gemeente Sønderborg.

Het was een hard gelag voor de gemeente toen Danfoss midscheeps werd geraakt ­tijdens de financiële crisis bijna twintig jaar geleden en banen moest schrappen. Sønderborg had op dat moment al te ­kampen met een leegloop van jongeren, met een universiteitscampus die twijfelde aan zijn toekomst daar, en met varkenshouderijen (zowel Sønderborg als heel Denemarken hebben er veel) die in aantal terugliepen.

Alles moest dus anders. De Deense oprichters van Danfoss hadden al een filantropiefonds opgericht, dat 50 procent van de aandelen van het bedrijf bezit en als opdracht heeft de toekomst veilig te stellen voor Danfoss zelf, maar zeker óók voor Sønderborg. Sindsdien zijn alle grote projecten in de omgeving een privaat-publieke samenwerking tussen de gemeente en het Danfoss-fonds: de herontwikkeling van het havengebied, de bouw van een vakantieresort aan de noordkant van het eiland, én Project Zero: dat als doel heeft dat Sønderborg in 2029 klimaatneutraal is. Een groot aantal bedrijven heeft zich bij dit ambitieuze project gevoegd, waaronder het grote warmtebedrijf Sønderborg Varme. De volledige gemeenteraad stond al die jaren achter het project, waaronder zelfs de rechtse politieke partij Dansk Folkeparti, die ook in het nieuwe gemeentebestuur zit.

Gedurfde ambitie

‘Het is erg belangrijk dat je een gedurfde ambitie hebt’, vertelt directeur Allan Pilgaard-Jensen over die begindagen in 2007 van Project Zero. ‘Ik was zelf geen onderdeel deel van het begin, maar het was duidelijk dat je specifieke plannen en mijlpalen moet hebben. Sinds onze laatste update van al onze plannen in 2021, hebben we kpi’s (kritische prestatieindicatoren, red.) opgenomen voor elk kwartaal. Want wat we ook van andere steden horen: het is niet moeilijk om over ambitieuze doelen te praten, maar wél om gedetailleerde plannen te maken om die doelen te bereiken. Doe je dat niet, dan gebeurt er niks.’

‘We begonnen in 2007 met een uitstoot van 700.000 ton CO2, en in 2024 hadden we een reductie van 75 procent’, beschrijft Pilgaard-Jensen. Dat is een succes, maar hij geeft meteen toe dat het laatste deel van de CO2-reductie veruit het moeilijkst is. Tweede derde van de investeringen valt in de laatste acht jaar, van een totale projectduur van 22 jaar. ‘Dat komt bijvoorbeeld doordat het windpark dat wij plannen een behoorlijk grote investering is. De allerlaatste procenten zijn nog het duurst, ­omdat we dan moeten beginnen met de productie van waterstof. En waterstof heeft een slechte terugverdientijd. Maar we ­hebben die wel nodig.’

Warmte van MRI-scanners

Project Zero bereikt een derde van de totale CO2-reductie met energiebesparing, bezweert Pilgaard-Jensen. Oude woonwijken zijn gerenoveerd en geïsoleerd. De warmte van bijvoorbeeld de MRI-scanners in het ziekenhuis van Sønderborg wordt hergebruikt in combinatie met flinke warmtepompen van Danfoss. Ook in de lokale baksteenindustrie, groot geworden met de typische Deens-Duitse blauwe klei, wordt hard gewerkt aan veel minder gasverbruik voor de ovens.

Biogas speelt een belangrijke rol in Project Zero. Shell bezit twee productielocaties in de omgeving, waar biogas wordt gemaakt dankzij varkensmest, gft-afval van huishoudens, maar ook het slachtafval van de Deense internationale abattoirketen Danish Crown.

Biogas is cruciaal voor onder meer de gloeiendhete ovens in de baksteenfabrieken. In het dorp Gråsten geeft duurzaamheidsfanaat Jacob Bendtsen een rondleiding door een stampende fabriek, waar volledig mechanisch de blauwe en rode Deense klei hun reis maken door vergruizers, mengmachines en stempelaars, waarna de zachte bakstenen een week lang op 150 graden moeten drogen en daarna nog een week door een oven op 1000 graden worden geschoven. Met hulp van EU-geld en zijn kennisnetwerk binnen Project Zero probeert Bendtsen het honderden jaren oude bedrijf zo klimaatneutraal mogelijk te maken.

Dankzij een nieuwe rookzuiveringsinstallatie boven op de oven kan hij 20 procent besparen op het biogasgebruik, omdat daardoor meer van de hete lucht hergebruikt kan worden in de droogkamer.

CO2 als ingrediënt

Een volgende stap is ‘carbon capture’: het afvangen van de CO2-uitstoot. In vloeibare vorm wil Bendtsen deze CO2 verkopen aan een gasbedrijf en aan een bierbrouwerij. Daarnaast is even verderop in Zuid-­Jutland een e-fuel-fabriek geopend, die CO2 als ingrediënt gebruikt. Klanten van de ­fabriek zijn drie grote Deense bedrijven: speelgoedfabrikant Lego, gezondheids­keten Novo Nordisk en containergigant Maersk.

Het overgrote deel van de huishoudens in Sønderborg is aangesloten op een warmtenet, zoals in Denemarken gebruikelijk is. Nog zo’n tweeduizend huishoudens verwarmen hun woning met gas- of olieboilers. Project Zero-directeur Pilgaard-Jensen wil hen overtuigen op warmtepompen over te stappen. Daarnaast blijft het grootste lokale warmtebedrijf Sønderborg Varme, met nu ongeveer 20.000 aansluitingen, zich uitbreiden. Opvallend is dat dit bedrijf een coöperatie is: iedere afnemer kan eigenaar worden. Elk jaar moet de directeur verantwoording aan deze eigenaars afleggen tijdens een algemene vergadering.

Lees de rest van het artikel in de papieren of online versie van BB#12.