Steden bundelen krachten voor klimaatneutraliteit

Nederland heeft als doelstelling om in 2050 klimaatneutraal te zijn. Dat jaartal ligt nog ver weg. Om tot een versnelling te komen, doen zeven Nederlandse steden momenteel mee aan NetZeroCities: een EU-project waarbij meer dan honderd steden ernaar streven om al in 2030 klimaatneutraal te zijn. Hun plannen en concrete acties leveren interessante lessen op. TNO Vector, nauw betrokken bij dit EU-project, start dit najaar dan ook een Community of Practise voor Nederlandse steden die ook versneld klimaatneutraal willen worden.

De voor veel mensen zo aantrekkelijke stedelijke dynamiek, met alle economische en maatschappelijke voordelen, gaat vaak nog gepaard met een uitstoot van broeikasgassen. Dus hoe te komen tot een klimaatneutrale stad die nog wel steeds die economische en maatschappelijke voordelen biedt? Dat is een grote opgave. Maar haalbaar. Daarbij biedt die transformatie de nodige kansen om andere maatschappelijke opgaven mee te nemen.

Bronnen van broeikasgassen

Hoeveel industriële activiteiten maken nog gebruik van fossiele brandstoffen? Hoeveel gebouwen hebben nog een laag energielabel? In hoeverre is het verkeer al fossielvrij? En dat zijn nog niet eens alle bronnen van broeikasgassen. Om de totale uitstoot structureel te verlagen, moet de gemeente beter inzicht in uitstoot hebben. Die kennis is essentieel om een goed onderbouwd plan te kunnen maken. En een gemeente kan dat niet alleen. Bij het maken van een plan is het dus zaak om ook inwoners, bedrijven en andere relevante partijen op een constructieve manier te betrekken.

‘Onze’ missiesteden

Het mooie: in Nederland zijn er zeven steden met heel concrete plannen om hun broeikasgassenuitstoot versneld te verlagen. Het gaat om Amsterdam, Rotterdam, Den Haag, Utrecht, Groningen, Eindhoven en Helmond. Zij zijn de Nederlandse steden die meedoen aan NetZeroCities: een missiegedreven, door de EU gefinancierd project dat in 2021 werd gelanceerd en waar 112 steden uit Europa aan meedoen.

Ambitieus is het juiste woord

Voor steden die aan het NetZeroCities-project deelnemen, is het opstellen van een Climate City Contract een van de voorwaarden. Geiske Bouma weet dat maar al te goed, want als principal onderzoeker bij TNO Vector is zij nauw betrokken bij de begeleiding van de Nederlandse steden die aan dit ambitieuze EU-project meedoen. “Ambitieus is wel het juiste woord”, zegt ze. “Want van de deelnemende steden wordt verwacht dat zij er alles aan doen om al in 2030 klimaatneutraal te zijn. Twintig jaar eerder dus dan 2050, het jaar waarin Nederland klimaatneutraal wil zijn.”

Meer tijd nodig, toch een Mission Label

Dat de lat hoog ligt, blijkt ook wel uit de tussenstand. Met nog slechts zo’n drie jaar te gaan, is inmiddels duidelijk dat het 2030-doel voor NetZeroCities niet altijd haalbaar is. Ook de Nederlandse steden hebben aangegeven dat ze voor sommige opgaven meer tijd nodig hebben.

De netcongestieproblematiek is in ons land de grootste bottleneck. Aangezien dat een nationaal probleem is waar de missiesteden zelf relatief weinig invloed op kunnen uitoefenen, heeft de beoordelingscommissie van het NetZeroCities-project het collectieve verzoek om extra tijd goedgekeurd.

Utrecht heeft onlangs het Climate City Contract ingediend en de andere Nederlandse missiesteden zijn inmiddels al in het bezit van het officiële Mission Label. “En terecht!”, vindt Bouma. “De deelname aan het EU-project heeft immers voor een duidelijke versnelling gezorgd. Sterker nog: de zeven Nederlands missiesteden zijn in ons land echt de koplopers.”

Wat er momenteel al gebeurt

“Die steden hebben ook allemaal hun eigen specialismen ontwikkeld”, zegt David Dooghe, senior onderzoeker bij TNO Vector. “Zo richt metropool Regio Eindhoven - waar Helmond ook deel van uitmaakt - zich enthousiast op biobased bouwen, wat veel andere steden superinteressant vinden. Groningen heeft een vooruitstrevend idee voor het monitoren van energie en het voorkomen van netcongestie. Den Haag heeft klimaatdeals gesloten met inwoners, ondernemers, grote bedrijven en maatschappelijke organisaties. Om maar een paar voorbeelden te noemen.”

Daarbij weten de zeven missiesteden ook elkaar te vinden. Zo werken ze samen aan een NetZeroCities-pilot rondom een buurt-investeringsplatform.

Het pad effenen

Experimenteren, onderling kennis uitwisselen en samen leren wat al dan niet werkt: dat is precies wat steden helpt om te versnellen. Ook de zaken die minder soepel verlopen, leveren volgens Dooghe waardevolle lessen op: “Veel van de problemen waar de Nederlandse missiesteden momenteel tegenaanlopen, zullen straks ook bij andere steden gaan spelen. Daarbij laten de missiesteden zien hoe belangrijk het is om voor bepaalde knelpunten samen op te trekken. Zoals de netcongestieproblematiek: daarvoor zijn ze gezamenlijk naar het rijk gegaan om als Nederland een duidelijk verhaal te hebben naar de Europese Commissie en de beoordelaars van de Climate City Contracts.”

Opgedane ervaringen delen

De grote vraag bij dit alles: hebben Nederlandse steden wel voldoende overeenkomsten om van elkaar te leren wat al dan niet werkt bij het terugdringen van broeikasgassen? “Ja”, beaamt Bouma. “Als TNO Vector hebben we een dwarsdoorsnede-analyse gemaakt van de Climate City Contracts van de Nederlandse missiesteden. Daar kwam uit dat de plannen van de missiesteden ook bij andere steden een substantiële bijdrage kunnen leveren aan het bereiken van de klimaatdoelen. Het ligt dan ook voor de hand om die informatie met geïnteresseerde steden te delen. En dat is precies waarom we momenteel als TNO Vector, samen met RVO en VNG, een Community of Practise aan het optuigen zijn.”

Maak kennis met de auteurs van deze kennisbijdrage:

- Chris van der Valk, Strategic Partnership Developer TNO Vector
- David Dooghe, Senior onderzoeker en adviseur ruimte, technologie en transitie
- Geiske Bouma, Principal consultant TNO Vector