Ook onze zuiderburen worden geconfronteerd met een steeds ouder wordende bevolking. Vooral in de Belgische kustgemeenten is de vergrijzing sterk. Hoe gaan lokale overheden om met de toenemende vraag naar zorg, ondersteuning en passende huisvesting?
De Belgische kust wordt steeds grijzer
Hoe blijven de voorzieningen op peil?
Zomerse groeten uit Europa
Ons land kent grote uitdagingen op veel terreinen. En Nederland staat daarin niet alleen. Dezelfde vraagstukken spelen in andere Europese landen. Hoe pakken zij die opgaven aan? Binnenlands Bestuur neemt in deze serie een kijkje over de grens.
Vandaag deel twee: de Vlaamse kust vergrijst
Wie denkt aan de Belgische kust, denkt al snel aan Luikse wafels, hoge appartementsgebouwen en badplaatsen zoals Knokke en Oostende. Wat minder vaak opduikt, is dat de bevolking van deze strandgemeenten steeds grijzer wordt. Het aantal mensen ouder dan tachtig is in vijftien jaar met 38,3 procent toegenomen (cijfers uit februari 2025). Gemiddeld een op drie inwoners van de kustgemeenten is ouder dan 65 jaar. In sommige gemeenten ligt het percentage 65-plussers zelfs nog hoger, zoals in De Haan (37,5 procent) en Nieuwpoort (39 procent).
Jeugdsentiment
Veruit de meest vergrijsde kustgemeente is Koksijde. Daar is bijna 44 procent ouder dan 65 jaar. Lore Dezutter, schepen (een bestuursfunctie vergelijkbaar met wethouder) in Koksijde, heeft wel een vermoeden waarom zoveel ouderen naar de zee trekken: ‘Het is hier veiliger en zeker in de wintermaanden minder druk dan in de steden, waar veel senioren vandaan komen. Daarbij is er veel ruimte om te fietsen en te wandelen.’ Volgens haar speelt jeugdsentiment ook mee: ‘Veel Belgen koesteren warme herinneringen aan de kust.’
Veel centjes
Daarnaast zijn veel voorzieningen in de badplaatsen op loopafstand, vult Dirk Gilliaert aan. Hij is ruim 24 jaar schepen in kustgemeente Middelkerke, waar meer dan 36 procent van de inwoners 65-plus is. ‘Winkels, bakkers, beenhouwers en horeca zitten allemaal om de hoek of aan de boulevard’, vertelt Gilliaert. ‘Daarbij hadden mensen met veel centjes vaak al een appartement aan de kust. Als zij gepensioneerd zijn, trekken ze vaak uit het binnenland om zich hier permanent te vestigen.’
Welzijnshuis
Het is veelzeggend dat in een ‘grijze’ gemeente als Middelkerke het kantoor van schepen Gilliaert zich niet bevindt in het gemeentehuis, maar in een welzijnshuis voor (oudere) inwoners. De meeste ambtenaren die zich bezighouden met welzijn werken ook hier. ‘Op deze locatie zitten allerlei voorzieningen’, zegt Gilliaert vanuit het welzijnshuis. ‘Van een welzijnswinkeltje voor mensen met een kleine beurs tot een wijkrestaurant waar mensen betaalbare dagschotels kunnen nuttigen.’ Om de hoek zitten ook zorgwoningen voor senioren. Gilliaert ziet hier heel veel inwoners, die in een lokaal dienstencentrum dagelijks ‘een potje koffie kunnen drinken, kranten kunnen lezen en een babbeltje kunnen slaan’. De meeste zorgvoorzieningen in Middelkerke zijn van de overheid. Enkele residentiële zorgvoorzieningen worden uitgebaat door private partijen.
Tweedeverblijvers
De Belgische kust vergrijst niet alleen door de komst van meer senioren, maar ook door de grote uittocht van jongeren en gezinnen, zo benadrukt Jean de Bethune, gedeputeerde van West Vlaanderen. ‘De kustgemeenten zitten in een uithoek van het land’, zegt hij. ‘Daardoor is het voor jongeren moeilijker om hier een job te vinden of om vanuit hier te forenzen naar hun werk in de grote steden. Bovendien zijn door de komst van veel gepensioneerden en tweedeverblijvers (mensen die alleen een vakantiewoning aan de kust hebben, red.) de huizenprijzen enorm gestegen. Voor jongeren en jonge gezinnen is het hierdoor erg moeilijk om te settelen.’
Braindrain
De Bethune wijdt dat deels aan de ‘perifere’ ligging van West-Vlaanderen. Deze provincie, als enige gelegen aan de Belgische kust, is volgens hem relatief ver verwijderd van de zogenoemde ‘Vlaamse Ruit’, het gebied rond en tussen de grootstedelijke gebieden van Brussel, Gent, Antwerpen en Leuven. ‘Per definitie heeft West-Vlaanderen daarom meer last van een braindrain dan andere provincies’, zegt de gedeputeerde. ‘Het is een regio die vooral afhankelijk is van toerisme en landbouw. Die eerste branche is tijdelijk en in die tweede sector heeft veel minder hoogopgeleid personeel nodig dan dienstverlenende bedrijven, die meer in Oost-Vlaanderen zitten.’ Bovendien is West-Vlaanderen de enige provincie in België zonder eigen volwaardige universiteit. ‘Die optelsom maakt dat veel jonge mensen voor studie en werk naar het oosten trekken en daar een gezin stichten, en veel senioren deze kant op komen.’
Financiële en personele druk
Dat heeft vanzelfsprekend gevolgen voor gemeenten als Middelkerke en Koksijde. Gilliaert: ‘Het is natuurlijk goed dat mensen ouder worden, maar het vraagt wel meer zorg en ondersteuning vanuit de plaatselijke overheid. De Belgische kustgemeenten ervaren zowel financiële als personele druk.’ Dezutter vult aan: ‘Senioren en gepensioneerde tweedeverblijvers zijn uiteraard zeer welkom. Maar om de voorzieningen op peil te houden, hebben we ook een jonge, werkende aanwas nodig.’
Afstoten
Ze merkt op dat sommige kustgemeenten zelfs hun zorg- en ondersteuningstaken afstoten. ‘Die laten boodschappendiensten en hulp bij het huishouden over aan particulieren’, legt Dezutter uit. ‘Vaak kunnen deze partijen het voor minder geld doen omdat de salarissen van gemeentepersoneel gemiddeld hoger liggen.’
Paddenstoelen
Koksijde en Middelkerke willen deze vormen van zorg en ondersteuning wel in eigen beheer houden, juist omdat hun populatie zo vergrijst. Middelkerke zet volgens Gilliaert veel in op betaalbare assistentiewoningen. Dat zijn appartementen met één of twee slaapkamers waar senioren zelfstandig kunnen wonen als ze 65 plus zijn, maar waarbij wel nog een zogenoemde ‘wooncoach’ langskomt om hen zo nu en dan te helpen en te begeleiden. Bijvoorbeeld als een lamp vervangen moeten worden. Het gaat hier om de ouderen die voldoende zelfredzaam zijn. Volgens Dezutter heeft met name het vorige gemeentebestuur van Koksijde ingezet op assistentiewoningen: ‘Die kwamen als paddenstoelen uit de grond, maar uiteindelijk bleek daar minder vraag naar dan gedacht. Vooral voor alleenstaande ouderen is deze woonvorm aantrekkelijk, omdat ze dan samen met leeftijdsgenoten wonen. Maar oudere stellen willen liever langer thuis in hun eigen habitat wonen. Zodoende staan er in onze gemeente een honderdtal assistentiewoningen leeg.’
Oplopende wachtlijsten
Dat staat in schril contrast met Middelkerke, waar Gilliaert al oplopende wachtlijsten voor assistentiewoningen ziet. ‘Om de houdbaarheid van de voorziening te waarborgen, hebben we ervoor gekozen dat alleen senioren die minimaal vijf jaar woonachtig zijn in Middelkerke in aanmerking komen voor een assistentiewoning.’
Lokale lasten
En het moet betaalbaar blijven. Met uitzondering van het woonzorgcentrum worden in Middelkerke de assistentiewoningen uitsluitend door lokale middelen gefinancierd. De zorg en ondersteuning wordt gefinancierd door een lokale personenbelasting (3 procent van het inkomen van inwoners van de gemeente), grondbelasting, toeristenbelasting en de taks op het tweede verblijf voor bezitters van vakantiewoningen. ‘Tot nu toe lukt het ons om de kosten binnen de perken te houden’, meent Gilliaert.
Incontinentiemateriaal
Dat lukt doordat Middelkerke ook een bijdrage van de senioren zelf vraagt. Ouderen in een assistentiewoning betalen tussen de 29 en 38 euro per dag, afhankelijk van de grootte van hun flat. In het woonzorgcentrum betalen de bewoners 78 euro per dag. Inbegrepen in de dagprijs zitten onder andere de verblijfskosten, animatie, drie maaltijden per dag, koffie, een vieruurtje, soep, een taartje, verzorging en incontinentiemateriaal. Ook worden de energie-, onderhouds- en schoonmaakkosten ermee betaald. Behandelingen als pedicure of kapper moeten bewoners uit eigen zak betalen. ‘De meeste senioren kunnen dit zelf bekostigen vanuit hun pensioen’, vertelt Gilliaert. ‘Anderen krijgen een tegemoetkoming van de federale overheid. In sommige gevallen wordt er een beroep gedaan op de kinderen van de senioren, dat zij financieel bijdragen aan de verblijfskosten.’
Houdbaar
Ook Koksijde krijgt volgens Dezutter geen extra middelen om de vergrijzing te stutten. Een deel komt dus vanuit het gemeentebudget, maar of dat op termijn houdbaar is, moet blijken. Een toeristenbelasting heeft Koksijde niet, maar sinds januari moeten eigenaren die hun eigendom toeristisch verhuren een logiestaks betalen.
Terughalen
Maar bovenal zetten de twee kustgemeenten en de provincie in op het ‘terughalen’ en behouden van jongeren en (jonge) gezinnen. En dat moet met name gebeuren door meer betaalbare huisvesting voor deze doelgroepen, zo benadrukken gedeputeerde De Bethune en schepenen Dezutter en Gilliaert. ‘De markt faalt op betaalbaar wonen’, stelt De Bethune. ‘In de kustgemeenten zijn particuliere huur- en koopwoningen te duur voor huishoudens die te veel verdienen voor sociale huurwoningen. Zij vallen tussen twee stoelen, terwijl we deze werkenden hard nodig hebben om onze economie en voorzieningen draaiende te houden.’
Stop op vakantiewoningen
In Koksijde houdt de ‘terughaalmanoeuvre’, zoals Dezutter dat noemt, concreet in dat er een stop is op vakantiewoningen. Alleen in specifiek afgebakende gebieden mogen nog logies komen. Op die manier wil de gemeente meer woningen voor vaste verblijvers. Ook wil Koksijde de grond die ze nog in handen heeft inzetten voor gezinswoningen.
Speculatie
Op provinciaal niveau zet De Bethune in op een nieuw woningmarktbeleid. ‘Wat betaalbare huur- en koopwoningen in de weg staat, is speculatie’, aldus de gedeputeerde. Hij wil toe naar woningen die gewone mensen kunnen kopen en vervolgens niet voor meer geld kunnen verkopen dan de oorspronkelijke koopsom, gecorrigeerd naar inflatie. ‘We willen voorkomen dat woningbezitters overwaarde pakken. Het speculatieve aspect willen we aanpakken.’ Daarnaast wil de provincie West Vlaanderen dat kustgemeenten aan mensen die daar geboren en getogen zijn of een bepaalde binding hebben met die woonplaats voorrang geven op bepaalde huur- en koopwoningen.
Plaats als eerste een reactie
U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.