De Veluwe is een uitgedroogde spons
Het is droog in ons land. Waterschappen doen wat ze kunnen om het water vast te houden. Maar waar liggen de grenzen van de maakbaarheid?
Voor het eerste deel van de serie reizen we af naar de Veluwe. Hoe gaat Waterschap Vallei en Veluwe om met de droogte? Wat zijn de specifieke uitdagingen in dit gebied?
Op de afgesproken plek, tussen Putten en Nijkerk, staat Karl Blokland, de secretaris-directeur van Waterschap Vallei en Veluwe. De ambtenaar met gebiedskennis die erbij zou zijn, is afwezig. Naast zijn werk voor het waterschap is hij ook vrijwilliger bij de brandweer, en hij moet de brand blussen bij Venray. De enorme bosbrand is nog niet onder controle. Het tekent de droogtecrisis in ons land.
Op de Veluwe, bij Epe, woedde eerder dit jaar ook een enorme bosbrand. ‘Die is toen misschien niet ontstaan door de droogte, maar door de droogte kan het vuur zich wel sneller verspreiden’, legt Blokland uit.
Sponsfunctie aanzwengelen
Het legt meteen een open zenuw bloot. De Veluwe fungeerde vroeger als natuurlijke spons. Het gebied zoog als het ware water op en hield het vast. Nu is het uitgedroogd, en doet Waterschap Vallei en Veluwe er zoveel mogelijk aan om die sponsfunctie weer aan te zwengelen. ‘Er valt over het hele jaar genomen misschien genoeg regen. Maar op het verkeerde moment en op de verkeerde plek. Onze rol is dus: bewaren en sparen van water’, legt Blokland uit.
Hij vervolgt: ‘Zo’n vijftien jaar geleden was het adagium nog om zo snel mogelijk water af te voeren. Het valt wel weer uit de lucht, dachten we. Nu is het adagium vasthouden en juist zo min mogelijk afvoeren.’
Schade droogte
Hoe erg is het nou eigenlijk dat het droog staat? ‘Dat ligt eraan aan wie je het vraagt’, zegt Blokland. Maar hij vindt het belangrijk dat de natuur kan floreren. ‘We staan nu bij een vistrap bij de Schuitenbeek in Putten, maar die staat helemaal droog. We zitten op deze plek dus zonder vis. En dat terwijl er in dit gebied bijzondere en beschermde soorten, zoals de modderkruiper, in het water leven.’ Het waterschap heeft, samen met vrijwilligers en sportvissers, geprobeerd de dieren te redden. ‘We hebben de vissen gevangen en op een andere plek teruggezet. Wij vinden als waterschap dat we er alles aan moeten doen wat binnen onze mogelijkheid ligt om natuur en zeldzame soorten zo goed mogelijk te redden.’
De vistrap bij de Schuitenbeek in Putten staat droog
© Anna Pleijsier
Blokland legt uit dat de droogte veel effect heeft. ‘Bomen redden het best een jaar, en misschien wel drie, in de droogte. Maar op den duur gaan ze dood. Wij werken als waterschappen aan een vorm van verkoeling ook, die juist nu belangrijk is.’
Hij legt uit dat hoe droger het wordt, hoe groter de inspraak van het rijk en de provincie wordt. Wie dan water krijgt, is vastgelegd in een landelijke verdringingsreeks. ‘Als ook de grondwatervoorraad onder druk komt te staan, worden de afwegingen veel ingewikkelder.’
Er wordt dan ook een economische afweging gemaakt. ‘Andere gebieden zijn dan economisch belangrijker dan de Veluwe. Zij zullen eerder water krijgen dan wij’, zegt Blokland. ‘En als we daar eenmaal zijn aanbeland, kan het echt heel snel gaan met de droogte. Dan is het oppervlaktewater er niet meer en gaan we aan ons grondwater lurken. Juist daarom is het zo belangrijk dat we water vasthouden waar dat kan. Hoe beter we daarin slagen, hoe kleiner de kans dat we voor dat soort moeilijke keuzes komen te staan.’
Verwend
Een gevleugelde uitspraak bij de waterschappen is geef ons heden ons dagelijks brood, en af en toe een bijna watersnood. Het idee daarachter is: mensen hebben pas door wat het belang van de waterschappen is als het bijna misgaat. ‘We zijn verwend geraakt in Nederland’, zegt Blokland. ‘Het is altijd goed geregeld, daarom hebben mensen niet alles door wat wij doen’. Maar hij vindt dat we die kennis wel op peil moeten houden, ook in Nederland. We leven tenslotte in een delta: ‘Als niemand wat doet, hebben we écht een probleem.’
Sluipmoordenaar
Zet die droogte dan het belang van de waterschappen niet even lekker goed op de kaart? Blokland vindt dat hij dat vanuit zijn positie niet zo mag zeggen, dat hij ‘blij’ is met de droogte. ‘We moeten een crisis vóór zijn, dat is het idee’. En daarbij is de droogte niet zo’n acute ramp als een overstroming. Blokland: ‘Bij een dijkdoorbraak hebben mensen een idee. Dan kun je ook zeggen: “er zijn zoveel mensen omgekomen”. Maar droogte gaat traag, dat hebben mensen veel minder in de gaten. En ook zijn de gevolgen minder direct te zien. Droogte is een sluipmoordenaar.’
Karl Blokland | secretaris-directeur van Waterschap Vallei en Veluwe
© Anna Pleijsier
Maakbaarheid
Volgens Blokland was zo’n tien jaar geleden de verwachting niet dat het klimaat zo snel zou veranderen of het weer zulke extremen zou laten zien.
Wat kan een waterschap eigenlijk nog doen en waar ligt de grens van ons kunnen? ‘We wonen in een delta en daar komt bij kijken dat ons land “gemaakt” is tot op zekere hoogte. We hebben de natuur naar onze hand gezet. Aan die maakbaarheid zijn we gewend geraakt’, zegt Blokland. En ook nu neemt het waterschap zeker ‘maakbare’ maatregelen. Zo heeft het waterschap in 2024, toen het een natter jaar was, veel water vastgehouden. Ook in de winters, als er meer neerslag valt, wordt daarop gelet. Daar plukt het gebied nu de vruchten van.
Maar aan die maakbaarheid zit wel een grens. We hebben een klein land, en willen veel. ‘We willen snelwegen, landbouw, wonen, natuur. Het gebruik van onze ruimte wordt steeds intensiever. Je zal dan ook intelligent moeten denken in wat nog mogelijk is.’ En aan die maakbaarheid hangt ook een prijskaartje. ‘Als we dit willen blijven doen en de lange termijnplannen tot 2050 willen uitvoeren, gaan de kosten flink omhoog.’ Hoe dat betaalt moet worden, is nog onduidelijk. ‘Maar de betaalbereidheid is hoog, blijkt uit enquêtes. Als je mensen uitlegt wat we doen en waarom, zijn ze bereid daarvoor te betalen’, zegt Blokland.
Politiek
Waar dat geld heen gaat en welke maatregelen worden genomen, is een politieke afweging. Wordt door klimaatverandering het waterschap steeds politieker? ‘Water is schaars. En de ruimte dus ook. Je maakt daar een keuze over. Gaat het naar de landbouw? Leggen we het droog om te wonen? Kijken we naar de natuur? Maar het is ook een keuze of we ingrijpen om de beken vol te laten stromen of dat we een vistrap zoals deze droog laten staan.’
Hoe droger het wordt, hoe meer de provincie en het rijk inspraak krijgen in hoe het water verdeeld wordt. En ook dat is politiek: wie krijgt wat? En waar liggen de belangen voor economie en natuur?
Bodem en water moet sturend zijn
Een paar jaar geleden is door het rijk besloten dat water en bodem sturend moeten zijn bij ruimtelijke ingrepen. De rol van water en bodem in de ruimtelijk ordening, komt dus eerder in het proces aan bod. ‘Waterschappen werden eerst vooral als uitvoeringsorganisatie gezien. Maar nu komen we eerder aan tafel en soms moet daar ook met de vuist op geslagen worden’, zegt Blokland.
Volgens Blokland is Nederland een beetje vergeten dat water en bodem belangrijk zijn om mee te nemen. Er werd veel naar het economisch belang gekeken. ‘We kunnen dat nu niet meer maken. Ook omdat we het niet willen afwentelen in de tijd, dus niet willen dat de volgende generatie met de brokken zit. Qua gevolgen en qua geld.’
Volgens Blokland is er een omwenteling in het denken nodig: ‘We moeten ernaar toewerken om samen mét het water en de natuur te leven.’
Plaats als eerste een reactie
U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.