Een nieuwe kijk op complexe maatschappelijke vraagstukken

Klimaatverandering, de energietransitie en polarisatie omschrijven we vaak als ‘complexe’ of zelfs ‘wicked’ problemen. Zulke labels maken duidelijk dat een vraagstuk lastig is, maar helpen nog niet om te bepalen waar dat precies aan ligt of welke interventies passend zijn. In ons onderzoek laten we zien hoe complexe maatschappelijke vraagstukken beter kunnen worden ontleed aan de hand van een profiel van verschillende vormen van complexiteit.

Er bestaan al veel typologieën die maatschappelijke problemen classificeren op basis van enkele kenmerken. Maar ook deze typologieën blijven vaak abstract en bieden beperkt houvast voor de analyse van concrete vraagstukken. Bovendien kan een vraagstuk verkeerd worden geclassificeerd, met risico's van dien: reductionistische of juist onnodig complexe oplossingen, politisering of zelfs verlamming van besluitvorming. Dat komt mede doordat belanghebbenden hetzelfde vraagstuk vaak verschillend kunnen interpreteren. Zoals systeemdenker Russ Ackoff stelde: “What one person considers a problem, another may consider an opportunity.” Juist daarom is een meer gedetailleerde analyse van probleemcomplexiteit nodig.

Hiervoor analyseerden we 25 invloedrijke typologieën uit de beleidswetenschappen, systeemwetenschappen en managementwetenschappen. We haalden daar de onderliggende kenmerken van complexiteit uit en groepeerden die tot een gelaagd raamwerk.

Niet alle complexe problemen zijn hetzelfde

Uit de literatuur komt steeds dezelfde tweedeling naar voren: complexiteit zit enerzijds in het systeem zelf (systeemcomplexiteit), en anderzijds in de verschillen tussen betrokken partijen (stakeholderdivergentie). Opvallend is dat veel bestaande benaderingen vooral aandacht besteden aan verschillen tussen betrokken partijen, terwijl de eigenschappen van het onderliggende systeem vaak minder expliciet worden meegenomen.

• Systeemcomplexiteit weerspiegelt de structuur, dynamiek en reikwijdte van een probleem. Denk aan een energiesysteem waarin huishoudens, bedrijven en zonneparken op verschillende momenten zowel energie afnemen als terugleveren, of het aantal partijen in de zorgketen.
• Stakeholderdivergentie verwijst naar verschillen in waarden, belangen, kennis en macht die mensen hebben. Zo moesten er in het begin van de coronapandemie met weinig kennis belangenafwegingen worden gemaakt tussen bijv. gezondheid en economie, met vrij gecentraliseerde interventies zoals de avondklok.

Doordat het raamwerk uit meerdere niveaus bestaat, is verdieping mogelijk voor probleemanalyse op verschillende niveaus van detail. Waar bestaande typologieën meestal twee factoren tegen elkaar uiteenzetten (niveau L1), kan dat nu dus ook met meer factoren (niveaus L2 en L3). Zo ontstaat een soort vingerafdruk.

Een vingerafdruk in plaats van een label

In plaats van een vraagstuk simpelweg als ‘wicked’ of ‘complex’ te bestempelen, maakt het raamwerk het mogelijk een zogenoemd complexiteitsprofiel (vingerafdruk) op te stellen. Door deze bijvoorbeeld in een radar-diagram te visualiseren wordt zichtbaar welke factoren dominant zijn binnen een specifiek vraagstuk. Zo kunnen twee situaties met eenzelfde mate van systeemcomplexiteit te maken hebben, maar kan de ene een veel stevigere kennisbasis hebben.

Bij een energievraagstuk kan de grootste uitdaging zitten in technische afhankelijkheden, netcongestie en vertragingseffecten. Dan ligt modelleren of scenarioanalyse voor de hand. Bij een gebiedsproces kan de grootste uitdaging juist zitten in botsende waarden, belangen en verantwoordelijkheden. Dan zijn dialoog, participatie en gezamenlijke probleemstructurering belangrijker.

Drie toepassingen in de praktijk

Dit raamwerk is op meerdere manieren in te zetten:

1. Een wetenschappelijk onderbouwde tool voor probleemanalyse. Door middel van het complexiteitsprofiel kun je onderzoeken welke aspecten het meeste bijdragen aan de complexiteit van het probleem, wat de discussie tussen belanghebbenden voedt.
2. Vergelijken van perspectieven tussen belanghebbenden en over tijd: monitoren hoe het probleem verandert van aard, bijvoorbeeld een groeiend normatief conflict, zodat tijdig gehandeld kan worden.
3. Wegwijzer voor het kiezen van passende interventies: als een hulpmiddel voor het selecteren van methoden en interventies. Zo kan een hoge dynamische complexiteit vragen om modelleren en experimenteren, terwijl hoge waarden- en belangendivergentie kan vragen om participatiemethoden.

Van complexiteit naar handelingsperspectief

Veel maatschappelijke transities lopen vast wanneer complexe vraagstukken vanuit slechts een beperkt perspectief worden benaderd. Door eerst het complexiteitsprofiel te maken, wordt zichtbaar of vooral systeemdynamiek, kennisonzekerheid, waardenconflict of machtsverdeling om aandacht vraagt. Dat helpt om gerichter te kiezen tussen bijvoorbeeld systeemanalyse, scenario’s, modellering, participatie of governance-ontwerp. Binnen TNO Vector werken we dagelijks aan maatschappelijke transities en complexe beleidsvraagstukken. Door complexiteit beter te begrijpen, ontstaat ook beter zicht op mogelijke interventies, governance- en samenwerkingsvormen.

Wetenschappelijk artikel

Ontdek hoe complexe maatschappelijke vraagstukken beter kunnen worden ontleed aan de hand van een profiel van verschillende vormen van complexiteit. Lees hier het volledige artikel (Engelstalig).