‘We zijn zoet water verslaafd en gaan er verspillend mee om’

Het is een druilerige dag. De lucht is grijs en het regent zachtjes. Het voelt dan ook vreemd om op pad te gaan voor een reportage over de droogte in ons land. Maar schijn bedriegt. Hoewel na weken van extreme droogte deze regenbui zeer welkom is, lost dat niet meteen de droogteproblematiek op. ‘Als het zo droog is, neemt de grond nog geen water op. Dan moet het echt langdurig regenen. Het rolt er nu zo weer af’, zegt adviseur waterkeringen Frank Braspenning, terwijl hij, laverend tussen de schapen, een dijk bij Wormer oploopt.

Scheuren in de dijk

Samen met zijn collega van hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier, gebiedsbeheerder Theo Witteman, inspecteert hij de dijken van de boezemstelsels in de polders. Die stelsels zorgen voor het af- en aanvoeren van water. Tijdens de inspectie zijn veel scheuren te zien. Die zijn ontstaan door het regionale regentekort. Voor een leek zien die scheuren er erg indrukwekkend en een beetje schrikbarend uit. ‘Het is gebruikelijk dat in een periode van droogte in de bovenste laag scheurtjes ontstaan’, zegt Braspenning geruststellend. De bovenlaag van de dijk is van klei. ‘Klei heeft als eigenschap dat het krimpt met droogte. Daarom zie je deze krimpscheuren’, zegt Braspenning, terwijl hij de dijk inspecteert met een speciale stok.

Ze inspecteren de scheuren in de dijk, maar ook of de klei droog of nat is. ‘De punt van de stok is zo gemaakt dat we de weerstand voelen’, legt Braspenning uit. ‘Je voelt ook holle ruimtes, zwakkere lagen of een waterstroompje. Zo voel je in de dijk wat de grond aan het doen is.’ Daarbij is het vooral van belang dat het veen dat in de dijk zit niet uitdroogt. ‘Veen is plantaardig materiaal dat voor een groot deel bestaat uit water. Door de droogte verliest het veen z’n water en daarmee gewicht.’ Dat gewicht is belangrijk om tegenkracht te bieden tegen het water dat achter de dijken stroomt.

‘Die scheuren die we zien in de klei, moeten niet te erg worden’, zegt Witteman terwijl hij in een flinke scheur prikt. ‘Dan krijg je vervormingen en uitzakkingen. Dat kan voor problemen zorgen. Zeker als het water hoger komt te staan er en er meer druk op de dijken komt.’ De dijken zijn nu nog stabiel, zeggen de inspecteurs. ‘Ze moeten voldoende sterk blijven, voor als er weer te veel water is. Het kan soms heel hard gaan. Dat hebben we in Limburg gezien. Als de dijken te licht en te droog zijn, en er volgende week opeens extreem veel regen valt, zit je in zo’n situatie’, legt Witteman uit. En als dát gebeurt, kan je weinig doen. Kortom: het hoogheemraadschap moet goed voorbereid zijn.

Omsloten door water

Die voorbereiding is noodzakelijk om rampen te voorkomen, vooral in een gebied dat omringt is door water. ‘We grenzen aan de Noordzee, Waddenzee, IJsselmeer en Markermeer’, omschrijft dijkgraaf Remco Bosma zijn hoogheemraadschapsgebied. Zijn kamer op het hoofdkantoor van het hoogheemraadschap hangt vol met kaarten. Hij wijst enthousiast in het rond terwijl hij uitleg geeft over zijn gebied. ‘Negentig procent van mijn gebied ligt onder NAP.’ Kortom: dit is een gebied omsloten door water. ‘We hebben 400 poldergemalen, 20.000 kilometer aan sloten, 1500 kilometer aan dijken en natuurlijk nog de kustverdediging.’

Als je door het gebied rijdt, zie je dan ook veel water. Daardoor lijkt op het oog de droogte niet echt een probleem in dit hoogheemraadschap. ‘Wij kennen ook droogte, maar het heet bij ons verzilting. Dus op het moment dat wij geen zoet water hebben, komt het zoute water binnen’, legt de dijkgraaf uit. ‘Dat is slecht voor de landbouw en de natuur. Het zout zorgt voor een andere bodemstructuur, het veen wordt aangetast en je krijgt een andere chemische samenstelling van water en bodem.’

Zoet water verslaafd

Gelukkig kan het hoogheemraadschap gebruikmaken van water uit het IJsselmeer. ‘Onze nationale regenton. Dat water is nodig om het zoute water eruit te drukken’. En de nationale regenton, die ontstond door de Zuiderzeewerken, hebben we volgens de dijkgraaf iets te veel voor lief genomen. ‘We zijn zoet water verslaafd geweest. We hebben zo’n overvloed gehad aan zoet water, dat we daar verspillend mee zijn omgegaan. We handelen nog steeds alsof zoet water niet schaars is.’

En dat is het wel. Nu vooral de gletsjers in de Alpen zijn weggesmolten, ontstaat er volgens Bosma steeds meer een regenwaterdynamiek. ‘We zullen ons weer tot zoet water moeten verhouden zoals voor de Zuiderzeewerken. Toen werd er ook meer regenwater opgevangen, omdat de rest van het water zout was.’

Gewend aan kwetsbaarheid

Hoewel het lijkt alsof er in dit gebied genoeg water is, is een te lage waterstand in het IJsselmeer weldegelijk problematisch. Het zoete water is nodig om tegendruk te bieden tegen het zoute water, maar ook om de dijken stabiel te houden. Het voordeel van dit hoogheemraadschap is wel dat ze wat gewend zijn. ‘Het kost moeite om dit gebied overeind te houden. Door die kwetsbaarheid lopen we op sommige punten ook wel een beetje voor op andere waterschappen.’

Waar sommige waterschappen al tegen de grenzen van de maatregelen aanlopen, is in Hollands Noorderkwartier de gereedschapskist nog niet leeg. ‘Vergeleken met andere waterschappen zitten we er nog “rooskleurig” bij. Het is nu nog niet nodig, maar de volgende maatregel zou een onttrekkingsverbod zijn. Er mag dan niet meer beregend worden’.

Ondanks dat er nog wat maatregelen te nemen zijn, gaan die wel steeds meer pijn doen, zegt de dijkgraaf. Het is nog niet aan de orde in dit hoogheemraadschap, maar de dijkgraaf vertelt wel dat het heel ver kán gaan. ‘In het slechtste geval, is het beter om zout water in te laten dan de dijken te laten uitdrogen. Dat zou een gigantische stap zijn, want dan duurt het heel lang voordat het landschap weer hersteld is en je weer kan landbouwen.’

Nut en noodzaak moeten doordringen

Omdat dit gebied zo kwetsbaar is, zijn de weersextremen en hoe daarmee om te gaan al ‘heel lang een topic’ volgens de dijkgraaf. De beschikbaarheid van zoet water, daarentegen begint langzamer door te dringen. ‘Ambtelijk wordt dat al jaren gevoeld, maar bestuurlijk begint het nut en de noodzaak nu ook door te dringen’, zegt Bosma. ‘Zoetwatertekort heeft zich deze bestuursperiode nadrukkelijk in de bestuurlijke arena gemanifesteerd.’

Wordt er dan genoeg naar jullie geluisterd door andere overheden? ‘Wij vinden te weinig’, zegt de dijkgraaf. ‘Er moet ook bewustwording komen dat er een bepaalde hiërarchie der dingen is. Bodem en water moet sturend zijn. Wij werken aan het fundament. Wij creëren de randvoorwaarden dat er überhaupt gewoond, gewerkt en geboerd kan worden. Anders is er geen economisch vermogen.’

Over de vraag of de waterschappen daarmee politieker worden moet de dijkgraaf even nadenken. ‘Het doel is niet per se dat we als waterschappen politieker worden. Maar de thema’s waar wij over gaan worden politieker, omdat er schaarste is. In water en in ruimte.’

'Je stemt 2,5 onder NAP'

Bosma zet de droogte in breder perspectief. ‘Het gaat om klimaatverandering. Dus ja, droogte, maar ook hittestress, extreem weer, grote buien. Het idee was altijd dat we de klimaatverandering zouden aanpakken met het Klimaatakkoord van Parijs. Mondiaal de schouders eronder zetten. Nu loopt er iemand rond die een beetje oranje gekleurd is, een rode stropdas draagt en er andere ideeën op nahoudt.’ Ook ziet de dijkgraaf dat het draagvlak voor de aanpak van klimaatverandering in Europa niet meer is wat het was. ‘We moeten ons daar nu toe verhouden. Niet alleen in preventie, maar ook door adaptatie. We moeten ons gebied aanpassen en op een andere, meer radicale manier gaan denken.’

Het hoogheemraadschap kijkt dan ook concreet naar de toekomst in Toekomstvisie 2050+, dat net naar buiten is gebracht. ‘Een van de thema’s is het einde aan de maakbaarheid. We hebben ook een toekomststoel aangeboden aan het algemeen bestuur van het hoogheemraadschap, om de boodschap mee te geven na te denken over de dag van morgen’.

Die bewustwording probeert het hoogheemraadschap ook maatschappelijk breder te creëren, bijvoorbeeld door tijdens de verkiezingen een peilschaal naast het stembureau op het hoofdkantoor te zetten. ‘Daarbij benadrukken wij dat je dus stemt op 2,5 meter onder NAP. Realiseer je dat even.’ Het maakt duidelijk dat het werk van de waterschappen onwijs belangrijk is als je onder zeeniveau leeft. ‘Het klinkt misschien arrogant, maar er wordt in de waterschapwereld wel gezegd “God schiep de wereld en de waterschappen schiepen Nederland”.’