Pijnlijke aanpak nodig: 'Droogte is een ramp in slow motion'

Bij het Muiderslot hebben zich een handjevol journalisten verzameld. Het is dé dag waarop voor het eerst een sproeiverbod ingaat en ook nog eens, pal naast het kasteel, een noodpomp wordt aangezet. Loco-dijkgraaf Sander Mager en een aantal medewerkers van waterschap Amstel, Gooi en Vecht zijn aanwezig om tekst en uitleg te geven bij deze maatregelen.

De locatie vormt een prachtig decor voor deze presentatie: heden en verleden van het watermanagement in dit gebied komt hier samen. ‘De Steenen Beer, naast het Muiderslot, is onderdeel van de Hollandse Waterlinie. Ooit bedoeld om gebieden onder water te zetten als een aanval dreigde’, zegt Maartje Faasse, senior adviseur waterplannen van waterschap Amstel, Gooi en Vecht. ‘Nu gebruiken we die plek dus voor de noodpomp, om water aan te voeren naar onze kwetsbare gebieden.’

Voordat de presentatie van start gaat, nemen Faasse en loco-dijkgraaf Mager een kijkje bij de noodpomp. Die is niet moeilijk te vinden. Het water dat met volle kracht in het gebied wordt gepompt gaat gepaard met een hels geluid. Mager en Faasse vinden het een machtig mooi tafereel om te zien. ‘Hij staat nu nog maar voor een derde aan, maar als hij volledig draait is het al helemaal indrukwekkend’, zegt Mager.

Nu nog geen ‘horrormaatregelen’

Na de presentatie en het bezoekje aan de noodpomp, nemen we op de tropisch hete dag plaats in de schaduw, met uitzicht op het Muiderslot. Aldaar geven de loco-dijkgraaf en de senior adviseur van het waterschap meer uitleg over de gevolgen van de droogte voor dit gebied en waarom de genomen maatregelen noodzakelijk zijn. ‘De noodpomp was ook al nodig in de droge zomers van 2018 en 2022, dus ik kan het niet meer echt een unieke noodmaatregel noemen’, zegt Faasse. Wat wél uniek is voor dit waterschap, is het onttrekkingsverbod. Er mag overdag niet besproeid worden. ‘Dat is bij mijn weten nog nooit eerder voorgekomen’.

Er is dan ook wel wat reuring over ontstaan. ‘Ik denk dat we er nog aan moeten wennen dat zulke droge zomers “gewoon” gaan worden en dat de maatregelen die we moeten nemen daar onlosmakelijk bij horen’, zegt Mager. ‘Op zich is het logisch dat je scheepvaart en landbouw hierover hoort. Het zijn de eerste sectoren die last ondervinden’, zegt Faasse.

Toch staat de economie niet bovenaan bij de landelijke verdringingsreeks. Daarin staat vermeld wie of wat voorrang krijgt bij ernstige waterschaarste. Faasse: ‘Veiligheid staat op één. Maar snel daarna volgt de natuur, omdat extreme droogte kan resulteren in onherstelbare natuurschade.’

Waterschap Amstel, Gooi en Vecht loopt door de droogte ook risico op onherstelbare natuurschade. Een van de grootste problemen is verzilting. Mede daarom is de maatregel genomen om een noodpomp bij het Muiderslot te plaatsen. ‘Deze pomp zorgt ervoor dat kwetsbare natuurgebieden zoetwater houden en niet verzilten’, legt Faasse uit.

Verzilting kan leiden tot duivelse dilemma’s

Dit waterschap ligt niet aan zee, hoe kan het dan dat verzilting zo’n risico vormt? Een van de oorzaken daarvoor ligt in IJmuiden. ‘Daar zijn enorme zeesluizen. Als daar schepen naar binnen worden geschut, komt er zout water mee. Zout water is zwaarder dan zoet water en kan daardoor “opkruipen” tegen de stroming in’, zegt Faasse. Dus ook al stroomt het water aan het oppervlak misschien richting IJmuiden, de zoute stroming langs de bodem gaat weldegelijk richting Amsterdam en verder.

‘Uit metingen blijkt dat er zoutpieken zijn bij Diemen. Dat zoute water uit IJmuiden is dus helemaal naar Diemen gestroomd. Als dat zo doorgaat, komt het bij kwetsbare gebieden uit. Als er eenmaal zout water is, kunnen we dat niet meer terugdraaien.’ Verzilting kan volgens Faasse desastreus zijn voor de natuurgebieden in dit waterschap. ‘We hebben hier een hele hoop kwetsbare natuurgebieden die afhankelijk zijn van zoet water. Op het moment dat daar water met een beetje zout inkomt, kunnen soorten die daar leven verdwijnen. Die soorten moeten we in stand houden. Dat willen we niet alleen zelf, maar we zijn ook gebonden aan Europese regelgeving.’

Niet alleen voor de natuur, maar ook voor de landbouw is verzilting zeer onwenselijk. ‘De gewassen die in de polders staan kunnen niet tegen zout water. Een boer zal dan niet meer willen sproeien. Daarnaast drinken koeien nu uit de sloot. Dat kan ook niet als het water te zout wordt’, aldus Faasse.

De gereedschapskist is nog niet leeg, maar maatregelen gaan wel echt pijn doen. ‘De horrormaatregel die we echt niet willen nemen, is dat we de sluis in Driemond moeten sluiten. Dan houden we het zout wel buiten, maar dan droogt ook de toevoer naar de gebieden op. Dus dat is een duivels dilemma.’

‘Deze zomer zou pas in 2050 komen’

Volgens loco-dijkgraaf Mager gaat de klimaatverandering veel sneller dan gedacht. ‘Dit is een zomer die volgens de scenario’s pas in 2050 zou voorkomen. Het is nu 2026. De vraag is dus: wat betekent dit voor de tussenliggende periode?’ De bestuurder zegt dat het waterschap tegen de grenzen van het systeem aanloopt. ‘Dat zijn we niet gewend. Wij niet, maar ook inwoners en bedrijven niet. Als het zo doorgaat, gaat het pijn doen.’

Die pijn is economisch gezien al voelbaar deze zomer. Daarom begrijpt de loco-dijkgraaf het ontstane rumoer ook goed. Als dit er nu al zo aan toe gaat, hoe zal de toekomst er dan uit gaan zien? Naar verwachting worden de zomers namelijk alleen maar heter. ‘We moeten niet alleen focussen op klimaatadaptatie, maar ook de temperatuurstijging zoveel mogelijk indammen. Als dit allemaal al gebeurt bij anderhalve graad temperatuurstijging, laten we dan alsjeblieft niet in de buurt van drie graden komen. Ik kan me namelijk echt niet voorstellen hoe het waterbeheer er dan uit gaat zien’, zegt Mager. ‘De maakbaarheid en voorspelbaarheid zijn in het geding.’

Dit is een ramp in slow motion

‘Droogte is een ramp in slow motion’, zegt de loco-dijkgraaf. ‘We wonen in een kwetsbaar landje waarin we het watermanagement goed georganiseerd hebben. Dat betekent ook dat het voor veel inwoners een ver-van-hun-bed-show is. Ze vertrouwen erop dat het wel goedkomt.’ Maar het wordt tijd dat de waterschappen laten zien waarom hun werk zo belangrijk is voor de leefomgeving en economie. Mager: ‘Wij hebben de taak goed te blijven communiceren wat we doen en wat mensen ervoor terugkrijgen.’

De waterschapsbelasting als verzekering

Dat is belangrijk, want het staat buiten kijf dat de lasten omhooggaan. ‘Of het nou over te veel water gaat, te weinig water of de waterkwaliteit. Het gaat ons steeds meer geld kosten.’ Volgens de loco-dijkgraaf kan je de waterschapsbelasting ook als een soort verzekering zien. ‘Je betaalt meer voor de verzekering van een middenklasse auto, dan voor je waterschapsbelasting. Voor het geld dat je ons betaalt krijg je veiligheid en goed watermanagement.’

Faasse hoopt dat deze hete zomer voor meer draagvlak én financiering zorgt. Niet alleen vanuit inwoners, maar ook vanuit het rijk. ‘Ik hoop dat het rijk het Deltafonds (van Deltaplan Zoetwater, red.) goed vult voor de komende periode. Zo hebben we als waterschappen een stukje cofinanciering om ons voor te bereiden voor dit soort situaties.’

Voor goed watermanagement is die samenwerking met het rijk, maar ook met andere overheden zoals gemeenten, noodzakelijk geworden. En dat gaat steeds beter volgens Mager. ‘De urgentie om goed naar de langetermijngevolgen te kijken wordt steeds meer gevoeld.’

Keuzes maken die ergens pijn gaan doen

De temperatuur blijft stijgen op de dag van de presentatie bij het Muiderslot. Ondanks dat we in de schaduw zitten, wordt het water dat we drinken sneller omgezet in zweet dan ons lief is. We ondervinden de weersextremen aan den lijve. ‘Ik spreek bewust niet van klimaatverandering, maar klimaatopwarming’, zegt Faasse.

Wat is er in de toekomst nodig om de weersextremen zo goed mogelijk aan te kunnen? ‘Keuzes maken’, zegt Faasse meteen op duidelijke toon. Mager is het daar helemaal mee eens. ‘Het komt op doorpakken aan. Er is veel over de watertransitie gepraat en er liggen tal van plannen en ideeën. De transitie moet water en bodem sturend zijn, de sponswerking moet worden hersteld en er moet een waterrobuust landbouwsysteem komen. En zo kan ik nog wel even doorgaan. Maar op al die punten moeten we nu echt gaan doorpakken’, zegt de loco-dijkgraaf. ‘Als deze zomer ons één ding leert, is dat het harder gaat dan we aankunnen. Als we ons tempo daar niet op aanpassen, blijven we achter de muziek aanlopen. Dat betekent keuzes maken die ergens pijn gaan doen.’

Maartje Faasse en Sander Mager winden er geen doekjes om: actie is nodig, en wel nu. ‘Het niet nemen van dit soort maatregelen levert meer schade en meer kosten op’, zegt Mager. Het gesprek loopt op z’n eind. Meer journalisten staat te springen de loco-dijkgraaf te spreken. Voordat we afronden zegt Faasse: ‘Ik sluit graaf af met de rake woorden voormalig NOS-weerman Gerrit Hiemstra: ‘Klimaatmaatregelen zijn duur. Maar niks doen is onbetaalbaar’.