Kostendelersnorm schaadt gezondheid oudere migranten

De kostendelersnorm in de Participatiewet pakt slecht uit voor de gezondheid van ouderen met een onvolledige AOW en weinig tot geen andere inkomsten. In de praktijk treft dit vooral huishoudens met een migratieachtergrond.

Door de kostendelersnorm van de bijstand daalt het uitkeringsbedrag per volwassen lid van het huishouden (vanaf 27 jaar). De gedachte erachter is dat woonkosten (onder andere huur, energieverbruik) gedeeld kunnen worden, waardoor met een lagere uitkering kan worden volstaan. Dat levert sinds de invoering van de Participatiewet in 2015 een aanzienlijke inkomensdaling op. Als aanvulling is er een inkomensvoorziening voor ouderen in de bijstand, die het inkomen optrekt tot aan het sociaal minimum (‘AIO’). AIO-ontvangers zijn in de meeste gevallen (92 procent) Nederlanders met een migratieachtergrond.

Mantelzorgboete

De kostendelersnorm geldt niet voor gehuwden en samenwonenden. De ‘kostendelers’ zijn veelal inwonende volwassen kinderen. AIO-gerechtigden leven vaak op of onder de armoedegrens. Juist door ouderen met een migratieachtergrond is geen volledige AOW opgebouwd.

Na de invoering van de kostendelersnorm in de Participatiewet in 2015 was het oorspronkelijk de bedoeling om deze korting ook toe te passen op de AOW. De maatregel werd door maatschappelijke organisaties en de politiek echter bestempeld als ‘mantelzorgboete’, en er is uiteindelijk van afgezien.

Verschillende generaties

De eerder ingevoerde kostendelersnorm voor AIO-gerechtigden bleef daarbij buiten de discussie. Onverstandig, stellen de wetenschappers Ernst-Jan de Bruijn, Marike Knoef en Heike Vethaak in economenvakblad Economisch Statistische Berichten (ESB). Dit omdat juist onder migranten samenwonen van verschillende generaties vaker voorkomt. Inmiddels ontvangen ruim 75.000 mensen in Nederland een AIO-uitkering. De verwachting is dat deze groep zal groeien door de vergrijzing, schrijven de Leidse economen in hun artikel.

Bijstand en armoede

De auteurs zijn specialisten op het gebied van bijstand en armoede. Zij koppelden gegevens van het Centraal Bureau voor de Statistiek over AIO-uitkeringen en huishoudenssituatie aan medicijngebruik. Het betrof vooral middelen voor stress-gerelateerde aandoeningen en leefstijlziekten, zoals verhoogd cholesterolgehalte, hoge bloeddruk en diabetes mellitus. Verder letten zij op gebruik van ontstekingsremmers, middelen tegen pijn en depressie, medicatie tegen angst en slaapproblemen. Verstrekking en gebruik van genoemde middelen beschouwen de onderzoekers als indirecte graadmeter (‘proxy’) voor gezondheidsklachten.

Bredere afweging

Recent liet de rijksoverheid onderzoek uitvoeren naar alternatieven voor de kostendelersnorm, om te beoordelen of die woningdelen ontmoedigt. Gezien de woningnood is dat begrijpelijk, vinden de auteurs. Maar zij bepleiten een bredere afweging van kosten en baten, waarbij ook gezondheidseffecten voor AIO-gerechtigden worden meegewogen. De wetenschappers wijzen er verder op dat door die ontmoediging mantelzorg binnen het huishouden mogelijk afneemt, en gezondheidsschade mogelijk toeneemt. Terwijl de overheid zorg door het eigen netwerk juist wil stimuleren. Afschaffing of versoepeling van de kostendelersnorm zou naar hun idee ook de uitvoering vereenvoudigen.

Volledige afschaffing

Bestaande studies naar de gezondheidseffecten van inkomensveranderingen bij ouderen richten zich voornamelijk op positieve inkomensschokken, zoals een stijging van het pensioeninkomen. Over de gevolgen van negatieve inkomensschokken was tot nu toe weinig bekend. In de Tweede Kamer was eerder geen meerderheid voor totale afschaffing van de kostendelersnorm. Wel was er brede steun voor versoepeling en maatwerk.