Inkomstenvrijlating in de Participatiewet in balans

Auteur kennisbijdrage: mr. Lance op den Camp

De Participatiewet moet menselijker worden. Dat is althans het expliciete streven achter de wet Participatiewet in balans. De wetgever kiest daarbij niet voor één grote stelselwijziging, maar voor een gefaseerde aanpassing van bestaande instrumenten. Eén van die instrumenten is de inkomstenvrijlating.

Met de Participatiewet in balans wordt afscheid genomen van het huidige stelsel van vier verschillende inkomstenvrijlatingen. Daarvoor in de plaats komt één geharmoniseerde bijverdienregeling. De beoogde inwerkingtredingsdatum is 1 januari 2027. De regeling wijzigt niet alleen de omvang van de vrijlating, maar breidt het toepassingsbereik ook uit naar jongeren onder de 27 jaar.

Aan de hand van 5 vragen met antwoorden doorloop ik met u de nieuwe bijverdienregeling onder de Participatiewet in balans en zet ik de belangrijkste punten helder op een rij.

Wat zijn de voorwaarden voor de inkomstenvrijlating?

Er gelden 3 voorwaarden voor de inkomstenvrijlating onder de Participatiewet in balans:

1. De bijstandsgerechtigde moet algemene bijstand ontvangen. Zonder bijstandsuitkering is er geen recht op inkomstenvrijlating;
2. De bijstandsgerechtigde moet inkomsten uit arbeid hebben. Andere inkomsten komen niet in aanmerking voor de inkomstenvrijlating;
3. De vrijlating moet bijdragen aan de arbeidsinschakeling van de bijstandsgerechtigde. Deze laatste voorwaarde geldt niet voor pensioengerechtigden en de persoon die medisch urenbeperkt is.

Wanneer draagt inkomstenvrijlating bij aan arbeidsinschakeling?

Het is aan de gemeente om te beoordelen of in de individuele situatie de deeltijdarbeid aan de arbeidsinschakeling bijdraagt. In gevallen waarin werk geen duurzaam perspectief biedt, of de prikkel geen extra effect heeft, kan het verdedigbaar zijn om de vrijlating niet toe te passen. De gemeente hoeft de regeling niet toe te passen op niet of te laat gemelde inkomsten.

Wat is de omvang van de inkomstenvrijlating?

De omvang van de vrijlating verschilt per doelgroep:

• Bijstandsgerechtigde jonger dan de pensioengerechtigde leeftijd
  Vrijlating van 15% van de inkomsten per maand gedurende maximaal 12 aaneengesloten maanden. Na afloop van deze periode kan de gemeente de regeling verlengen voor een zelf te bepalen duur, zolang de toepassing blijft bijdragen aan de arbeidsinschakeling.
• Medisch urenbeperkten
  Vrijlating van 15% van de inkomsten per maand, zonder maximale duur.
• Pensioengerechtigden
  Vrijlating van 25% van de inkomsten per maand, tot een maximum van € 226,- per maand, zonder maximale duur.

Geldt de bijverdienregeling ook als de inkomsten hoger zijn dan de bijstandsnorm?

Voorwaarde voor de bijverdienregeling is dat deze pas kan worden toegepast als het inkomen van de bijstandsgerechtigde lager of gelijk is aan de bijstandsnorm.

Mag ik de nieuwe bijverdienregeling al in 2026 toepassen?

De nieuwe bijverdienregeling treedt formeel in werking per 1 januari 2027. Maar voor personen jonger dan 27 jaar mogen gemeenten in 2026 al vooruitlopen op dit onderdeel van de Participatiewet in balans.

Tot slot: overgangsrecht

De Participatiewet in balans bevat overgangsrecht voor situaties waarin vóór de inwerkingtreding al gebruik werd gemaakt van de inkomstenvrijlating. Concreet betekent dit het volgende. Heeft de bijstandsgerechtigde op 31 december 2026 nog recht op de (huidige) inkomstenvrijlating van 25%, dan blijft dit recht behouden tot uiterlijk 1 januari 2028. Heeft die persoon op 31 december 2026 recht op de inkomstenvrijlating voor alleenstaande ouders? Dan wordt deze vrijlating omgezet in de nieuwe bijverdienregeling. Daarbij blijft de vrijlating in ieder geval gelden voor de resterende duur van de oorspronkelijke vrijlating, met een maximum van 30 maanden.