Minder uitstroom van bijstand naar werk

Ruim de helft van de gemeenten zag in 2025 het aantal mensen in de bijstand lichtjes stijgen. Dat blijkt uit de jaarrapportage Werk en Inkomen van Divosa, de vereniging van leidinggevenden in het sociaal domein.

In 2025 steeg het bijstandsvolume nauwelijks, met 0,3 procent. In grote steden was dat 0,4 procent en in kleine gemeenten 0,5 procent. Alleen kijkend naar de algemene bijstand (zonder IOAZ, IOAW en Bbz) bedroeg de stijging landelijk 1 procent. Divosa benadrukt dat zowel de bevolkingsgroei als arbeidsmarktontwikkelingen hierop invloed hadden. De groep tussen 18 en de verhoogde AOW-leeftijd die een beroep op de bijstand kan doen is groter geworden.

Laaghangend fruit

Ondanks de aanhoudende schaarste op de inmiddels wat afkoelende arbeidsmarkt, is het totale percentage bijstandsgerechtigden dat uitstroomt naar werk gedaald van 11,5 procent in 2021 naar nog net geen 8 procent in 2024 en 2025. Het laaghangend fruit – mensen die eenvoudig te bemiddelen zijn en/of uit zichzelf vlot aan het werk komen – is wel zo’n beetje geplukt. Bijstandsontvangers hebben vaker gestapelde problemen, zoals het samengaan van een fysieke of mentale beperking, schulden, mantelzorgtaken, langdurige bestaansonzekerheid of gezondheidsproblemen. Een vacature betekent voor deze mensen niet direct een ontsnappingskans uit de bijstand. Eerst moeten zij hun leven op de rit krijgen. Daardoor wijken gemeenten vaker uit naar voorzieningen als beschut werk, dagbesteding en vrijwilligerswerk. Loonkostensubsidie wordt vaker toegepast, maar niet veel.

Niet haalbaar

De uitstroom naar werk, afgezet tegen de totale uitstroom, daalde licht van ruim 35 naar 34 procent. In 2021 lag dit nog op 41 procent. In 2025 had ruim 43 procent van de beëindigde uitkeringen één jaar of korter geduurd. In 2024 stroomde 44 procent van de mensen binnen een jaar uit. Ruim een kwart van de uitstromers was tussen de één en drie jaar aangewezen op een uitkering; 31 procent had langer dan drie jaar een uitkering.

Belangrijk bij dat laatste feit: hoe langer mensen in de bijstand zitten, des te geringer hun kans op uitstroom wordt. Voor een deel is werken op middellange termijn zelfs in het geheel niet haalbaar. De aanname uit de Participatiewet dat (vrijwel) iedereen bemiddelbaar is naar betaald werk, is volgens gemeenten onrealistisch.

Laten participeren

Van de 400.000 uitkeringsgerechtigden kan naar schatting nú een derde niet betaald werken, maar met adequate begeleiding is dat op termijn voor een deel wel weggelegd, denken gemeenten. Zij zien hun inspanningen verschuiven van snelle activeringspogingen naar maatregelen die inwoners überhaupt weer ergens aan laten meedoen.

Van de grote gemeenten zag een derde in 2025 een lichte stijging van hun bijstandsbestand van 0,4 procent. Onder kleine gemeenten was sprake van een half procent groei en in middelgrote gemeenten (50.000 tot 100.000 inwoners) bleef het aantal mensen in de bijstand nagenoeg gelijk.

Herinstroom

Veel uitkeringsgerechtigden vallen na een half jaar opnieuw terug op een uitkering. Na een jaar is de herinstroom landelijk gemiddeld bijna 13 procent, een kleine krimp ten opzichte van de jaren vóór 2023. Eind 2025 was 55 procent van de bijstandsgerechtigden 45-plusser. Binnen deze oververtegenwoordiging bevinden zich 65-plussers die door het verhogen van de AOW-leeftijd langer op bijstand aangewezen zijn.

Jongeren

Het aandeel jongeren van 18 tot 27 jaar bleef in het verslagjaar procentueel gelijk (11 procent) ten opzichte van het totale bestand. Maar in absolute aantallen nam hun aantal toe: van ruim 40.000 in 2024 richting 42.000 in het verslagjaar. In deze categorie wordt meer geïnvesteerd dan in andere groepen van de populatie, met loonkostensubsidie, jobcoaching en beschut werk. Gemeenten wijken voor de kwetsbaren onder hen af van de verplichte vierweken-zoekperiode: eerst zoeken naar werk of opleiding, daarna mogelijk een uitkering. Reden van deze geduldiger opstelling is onder meer dat jongeren met complexe problemen op een wachtlijst staan voor hulp of zorg door vastlopen van de hulpverlening.

Handhaving

De uitstroom als gevolg van handhaving bleef gelijk aan die van 2024: ruim 7 procent. Mogelijk lopen gemeenten daarmee vooruit op de invoering van de nieuwe Participatiewet in Balans, waarin vaker uitgegaan wordt van vertrouwen en de zogeheten ‘menselijke maat’ meer ruimte krijgt.

Noodzakelijke voorwaarde

Divosa-voorzitter Victor Everhardt wijst dat minder moeite doen voor kwetsbare inwoners ‘penny wise, pound foolish’ is. Hij ziet de inspanningen als ‘een noodzakelijke voorwaarde voor een gezonde economie én voor een sterke samenleving.’