Hard oordeel regeringscommissaris over nieuwe defensiewet

De Regeringscommissaris voor de Omgevingswet is buitengewoon kritisch over de nieuwe Wet op de Defensiegereedheid, die het Nederlandse leger ruimte moet gaan geven af te wijken van milieuregels om makkelijker te kunnen voldoen aan de bondgenootschappelijke verplichtingen die het heeft in de NAVO. De noodzaak van deze wet blijft in zijn ogen onduidelijk, die bovendien de gewenste samenhang van de omgevingswet verstoort en onzekerheid geeft over de gevolgen voor de natuur en de rechtszekerheid van burgers.

Daarnaast vertrouwt de regeringscommissaris er niet op dat het ministerie van Defensie, zoals het dat zelf wel benadrukt, slechts bij uitzondering gebruik zal maken van de wettelijke verruimingen die het dankzij de Wodg zou krijgen. De wet bezit daarvoor niet de juiste prikkels, zegt hij. Ook geeft het wetsvoorstel een kwetsbare positie aan provincies, gemeenten en waterschappen als het gaat om de doelen die zij in hun leefomgeving moeten behalen.

Staat haaks

Dit alles beklemtoont hoogleraar bestuursrecht Kars de Graaf, die sinds 2024 als regeringscommissaris de kwaliteit van de omgevingswet moet bewaken, in zijn position paper voor het rondetafelgesprek komende woensdag in de Tweede Kamer. Zijn nadrukkelijke kritiek sluit aan bij wat ook de Evaluatiecommissie Omgevingswet eind 2025 schreef. Volgens deze commissie geeft de Wodg ruim baan ‘om met het oog op het defensiebelang af te wijken van inhoudelijke normen en procedurenormen in de Omgevingswet’. Dat staat haaks ‘op de beoogde integrale afweging die binnen het kader van de Omgevingswet zou moeten plaatsvinden’.

Volgens De Graaf is het moeilijk vast te stellen of de Wodg proportioneel is, omdat de (milieu)gevolgen van de extra activiteiten van Defensie, zoals meer snelvaren op de Waddenzee, meer nachtelijke oefeningen, meer vliegbewegingen, meer en hardere schietoefeningen, niet goed te overzien zijn. Dat geeft onzekerheid aan onder meer burgers die misschien schade ondervinden. Die onzekerheid wordt nog groter omdat ‘de gebruikelijke regeling in de Omgevingswet over nadeelcompensatie om aan die schade tegemoet te komen, niet van toepassing is’, schrijft hij.

Een vijfde amvb

De Wodg schuurt daarnaast met het doel van de omgevingswet om regelgeving systematisch te ordenen en meer overzicht te bieden. De Graaf is het er niet mee eens dat de Wet op de Defensiegereedheid een vijfde algemene maatregel van bestuur (amvb) onder de Omgevingswet brengt, namelijk het Besluit defensiegereedheid fysieke leefomgeving. ‘Introductie van een vijfde amvb in het wettelijk stelsel van de Omgevingswet moet wat mij betreft van de hand worden gewezen’, noteert De Graaf.

Ook de basale noodzaak van de Wodg blijft schimmig. Defensie kan nu al van meer wettelijke ruimte worden voorzien, door, al of niet tijdelijk, regels toe te voegen aan meerdere bestaande besluiten onder de Omgevingswet. Mocht dat niet genoeg zijn, dan bevat de Omgevingswet een experimenteerbepaling die lucht geeft. ‘Dan blijft de eenheid en kwaliteit van het wettelijk stelsel van de Omgevingswet beter gewaarborgd. Dat heeft mijn voorkeur.’

Schijnheiligheid

Tot slot denkt de regeringscommissaris een mate van schijnheiligheid te bespeuren bij Defensie. In de toelichting op de nieuwe wet en de bijbehorende algemene maatregel van bestuur spreekt het ministerie van ‘goed overleg en participatie’, maar ondertussen ‘speelt de notie van participatie en rechtsbescherming in de regels van de Wodg eigenlijk geen rol van betekenis’. Er is nu één keer, niet twee, de mogelijkheid naar de rechter te stappen, en de regeling voor nadeelcompensatie ontbreekt.

Al met al geeft de Wodg behoorlijk veel onzekerheid. ‘Ik vrees dat onzekerheid niet bijdraagt aan het vertrouwen in de kwaliteit van wetgeving en evenmin aan het gewenste maatschappelijke draagvlak waarop de Raad van State in zijn advies wijst’, concludeert de regeringscommissaris.