Rechter misbruikt Woo om punt te maken

Een nieuwsbericht in de categorie truth is stranger than fiction: een rechter bombardeerde jarenlang gemeenten met Woo-verzoeken om aan te tonen dat de Wet open overheid (Woo) makkelijk kan worden misbruikt door 'geldwoven'. Dit onthult onderzoeksjournalistiekplatform Follow the Money.

Twaalf complexe Woo-verzoeken in een maand

Stukken van de burgemeester, de wethouders, de ambtenaren én de gemeenteraad wilde hij. Gewoon, stukken, zonder specifiek onderwerp, van talloze jaren. Plus: alle documenten die de gemeente sinds 2012 geheim had verklaard. De afzender van het Woo-verzoek aan de gemeente Voorschoten communiceerde uitsluitend per post. Het verzoek was zó opgesteld dat vrijwel het voltallige ambtenarenapparaat er zijn handen vol aan zou hebben. En de gemeente ontving niet één van zulke verzoeken, maar twaalf in een maand tijd, beschrijft Follow the Money.

Op een forum van de VNG bleek dat alle 342 gemeenten dezelfde brieven of variaties erop ontvingen, naar schatting in totaal ruim 4000 complexe verzoeken. Hoewel er op het forum al vermoedens rezen over de identiteit van de verzoeker, was het aan een onderzoeksjournalist om zijn identiteit met zekerheid vast te stellen: bestuursrechter J. Maarleveld van de rechtbank Noord-Holland, die in zijn uitspraken over de Wet open overheid (Woo) burgers regelmatig beschuldigde van misbruik.

Angst voor misbruik Woo

Tim Staal, mede-oprichter van SPOON, het expertisecentrum voor Woo-verzoekers, bestudeerde de uitspraken van deze rechter in 2024 en schreef dat deze zich ‘slecht geïnformeerd en vooringenomen toonde’. Omvangrijke Woo-verzoeken zouden volgens de bestuursrechter mogelijk afkomstig zijn van ‘ordinaire geldwolven’. In zijn uitspraken volgt de rechter de redenering dat de werkdruk voor de overheid te hoog wordt door dergelijke Woo-verzoeken en beoordeelt hij lange reactietermijnen van de overheid als ‘redelijk’.

Uitvoerbaarheid Woo in kaart brengen

De vraag of Woo-verzoeken tot een te hoge werkdruk voor ambtenaren leiden, leeft al langere tijd. De beantwoording van informatieverzoeken door ministeries kostte in 2025 gemiddeld 143 dagen. Decentrale overheden doen het beter, maar halen de wettelijke termijnen evenmin. Het plan van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) om de Woo aan te passen om de uitvoerbaarheid te verbeteren, stuitte op felle kritiek.

Follow the Money wilde de uitvoerbaarheid van de Woo in kaart brengen door zelf bij alle gemeenten Woo-verzoeken in te dienen en kwam zo bij toeval het verhaal van de rechter op het spoor. Gemeenten noemen de casus een zeldzaam evident geval van misbruik van de Woo. Als de FTM-journalisten hem opzoeken, bekent de rechter dat hij zich bezighoudt met een eigen onderzoeksproject, dat niet erg afwijkt van dat van de journalisten: data verzamelen om de uitvoerbaarheid van de Woo te testen. Door 'zand in de wielen van de machine te strooien', dat wel. 

Rechter wilde kwetsbaarheid blootleggen

Op 31 oktober 2025 trok Maarleveld al zijn duizenden Woo-verzoeken in. De gemeente Utrecht had toen de stap genomen om zijn Woo-verzoeken af te wijzen op grond van ‘misbruik van recht’. Naar eigen zeggen (tegen FTM) was het Maarleveld erom te doen ‘een kwetsbaarheid bloot te leggen’: gemeenten konden onmogelijk aan zijn verzoeken voldoen, wat ruimte bood om ze een veelvoud aan dwangsommen op te leggen. Een zwak punt in de wet dat de bestuursrechter landelijk wilde aankaarten.

Is een rechter de juiste persoon om deze kwetsbaarheid aan te kaarten? De rechtbank Noord-Holland stelt in een reactie aan FTM dat hij beter had moeten weten’. Immers, ‘de onpartijdigheid van onze rechters moet boven elke twijfel verheven zijn.’ De rechtbank stelt niet op de hoogte te zijn geweest van de actie en zegt de kwestie te onderzoeken.