Burgemeester hoeft drugspand niet te sluiten

Burgemeesters zetten minder vaak een waarschuwing of ‘last onder dwangsom’ in als zij constateren dat in een woning drugs worden verhandeld of geproduceerd dan dat zij het pand sluiten. Toch hebben die maatregelen bijna hetzelfde effect en is de nevenschade kleiner. Bij sluiting zijn de gevolgen voor bewoners en andere betrokken namelijk groot.

Hetzelfde effect

Dat blijkt uit onderzoeken van de Rijksuniversiteit Groningen en Pro Facto in opdracht van het WODC die de periode van 2021 tot en met 2024 bestrijken en data bevatten van meer dan 60 procent van alle gemeenten. In een derde van die gemeenten komt drugshandel in ruime mate voor, in kleine gemeenten het minst. De Wet Damocles geeft burgemeesters drie opties om in te grijpen bij woningen waar drugs wordt verhandeld of geproduceerd: sluiting, een waarschuwing of een last onder dwangsom. Zo moet er een eind komen aan de overtreding en herhaling worden voorkomen. Uit de onderzoeken blijkt dat sluiting en de last onder dwangsom hetzelfde effect hebben: in de helft van de gevallen stopt de ongewenste situatie. Een waarschuwing leidt vier van de tien keer tot een einde van de overtreding. De meeste burgemeesters sluiten één tot vijf panden per jaar.

Nauwelijks zicht op doelen

De onderzoeken laten eveneens zien dat gemeenten nauwelijks zicht hebben of die doelen na sluiting worden behaald. De gemeente en de politie doen achteraf geen controles. Ook op niet-wettelijke doelen, zoals ‘de loop uit het pand halen’ of ‘het afgeven van een signaal’ is geen zicht net als op de gevolgen voor de buurt. Uit het onderzoek blijkt dat in de helft van de gevallen geen sprake is van overlast en dus buurtbewoners niet begrijpen waarom een woning is gesloten. Dat kan weer tot speculatie leiden.

Verschillende knelpunten

Ook blijkt dat gemeenteambtenaren bij het voorbereiden van een besluit verschillende knelpunten ervaren. Zo bevatten bestuurlijke rapportages van de politie niet altijd de noodzakelijke informatie en worden ze regelmatig te laat aangeleverd. Aanvullend onderzoek is dan vaak nodig, wat weer zorgt voor tijdsverloop. Ook vinden ambtenaren de strengere rechterlijke toetsing en de belangenafweging complex en tijdrovend, vooral in zaken met minderjarige kinderen, andere kwetsbare personen of bij huurrechtelijke gevolgen. Er bestaat geen uniforme werkwijze of beleidslijn, ook niet voor de omgang met kwetsbaren.

Verschillen tussen gemeenten

Uit een eerdere monitor (2018-2020) bleek dat er grote verschillen bestaan in het handhavingsbeleid van gemeenten. In de periode van deze onderzoeken (2021-2023) blijkt dat nog steeds zo te zijn. De ene gemeente onderzoekt actief de persoonlijke omstandigheden, terwijl een andere gemeente dat geheel tot de verantwoordelijkheid van de belanghebbende maakt. Ook burgemeesters hanteren verschillende strategieën om te handhaven en leggen bij vergelijkbare overtredingen verschillende sancties op. Dit roept volgens de onderzoekers vragen op over het gelijkheidsbeginsel en de effectiviteit van de bestuurlijke aanpak van drugscriminaliteit.

Grote gevolgen

Burgemeesters sluiten regelmatig drugspanden, maar dat heeft grote gevolgen voor bewoners. Bij een huurwoning kan het huurcontract buitengerechtelijk worden ontbonden en de bewoners op een zwarte lijst komen, waardoor ze voor langere tijd geen sociale huurwoning kunnen krijgen. Ook hun psychosociale welzijn lijdt eronder net als dat van hun kinderen: stress, extra kosten, gezinsontwrichting, het doorbreken van hulpverleningstrajecten en verergering van bestaande psychische problematiek. Ook verhuurders, vooral particuliere, worden er met name financieel door geraakt.

Minder ingrijpende maatregel

Belanghebbenden maken regelmatig bezwaar bij de rechter tegen sluitingen. Tegen een last onder dwangsom gebeurt dat zelden. Tegen een waarschuwing staat in beginsel geen rechtsbescherming open. Rechters oordelen regelmatig dat in plaats van een sluiting ook een minder ingrijpende maatregel had kunnen volstaan. Zij verwijzen dan naar onbedoelde effecten voor de huurder, vooral als er minderjarigen in het spel zijn. Dat speelt ook vaak een belangrijke rol in zaken waarin het hoger beroep gegrond wordt verklaard. Burgemeesters maken maar beperkt gebruik van de last onder dwangsom, maar het onderzoek laat zien dat zij vaker dan voorheen kijken naar het opleggen ervan. Die sanctie zou volgens hen beter passend zijn binnen een evenredige aanpak, omdat de bewoners in beeld blijven en de zwaarste (onbedoelde) neveneffecten zo worden voorkomen.

Landelijk handelingskader

Om de Wet Damocles (artikel 13b van de Opiumwet) beter te kunnen toepassen, is het volgens de onderzoekers belangrijk meer structuur, transparantie en voorspelbaarheid in te bouwen. Daar zou een landelijk handelingskader goed aan kunnen bijdragen. Een dergelijk kader kan helder in beeld brengen welke stappen nodig en mogelijk zijn bij de rapportages, het informeren van belanghebbenden en omwonenden en de afwegingen om tot sluiting over te gaan of op een andere manier te handhaven. Dat kader zou dan ook een beoordelingskader moeten bevatten voor besluitvorming van burgemeesters, waarin expliciet aandacht is voor beoordeling van de bevoegdheid, noodzakelijkheid, geschiktheid en evenwichtigheid van in te zetten maatregelen. Het laat daarmee expliciet ruimte voor maatwerk en bestuurlijke afweging, aldus de onderzoekers, en doet geen afbreuk aan de beoordelingsruimte van de burgemeester.