Versplintering gemeenteraden stopt

In 2002, na de invoering van het dualisme, telden de Nederlandse gemeenteraden gemiddeld zes fracties. Daarna nam het gemiddelde aantal fracties iedere vier jaar toe. Daardoor ontstonden gemeenteraden met soms wel veertien, vijftien of zestien fracties. Het voorlopige hoogtepunt werd in 2022 bereikt, met gemiddeld bijna acht fracties. Na de gemeenteraadsverkiezingen van dit jaar is voor het eerst sprake van een afname. Dat blijkt uit onderzoek van De Collegetafel voor Binnenlands Bestuur.

Koplopers

Het aantal fracties per gemeenteraad varieert van drie in Hilvarenbeek, Rozendaal en Schiermonnikoog tot zestien in Maastricht en Utrecht. Almelo telt vijftien raadsfracties. Vier gemeenten begonnen deze raadsperiode met veertien fracties: Almere, Amersfoort, Haarlemmermeer en Hilversum. In Hilversum vinden komend najaar vanwege de fusie met Wijdemeren herindelingsverkiezingen plaats. In de 342 gemeenteraden zijn in totaal 2.677 raadsfracties actief.

Eenpersoonsfracties

Ruim een vijfde van de raadsfracties is een eenpersoonsfractie. Van de 2.677 fracties zijn er 605 eenpersoonsfracties, verspreid over 270 gemeenten. Er zijn 72 gemeenten zonder eenpersoonsfracties. Daarmee bestaat bijna een kwart van alle fracties, 22,6 procent, uit één raadslid. Twintig jaar geleden was 17,5 procent van de fracties een eenpersoonsfractie. Koploper is Utrecht, met tien eenpersoonsfracties op een totaal van zestien fracties. Den Helder volgt met negen eenpersoonsfracties. Drie gemeenten hebben zeven eenpersoonsfracties: Delft, Rotterdam en Hilversum.

Afsplitsingen

Afsplitsingen zijn beeldbepalend voor de versplintering van gemeenteraden. Van de 76 gemeenten die met tien of meer raadsfracties aan de nieuwe raadsperiode begonnen, is in zes gemeenten het aantal fracties binnen vijf maanden na de verkiezingen door afsplitsingen toegenomen. De redenen lopen uiteen. Assen telt inmiddels dertien fracties. Tirza van Brakel, die zich in de vorige raadsperiode afsplitste van de SP, heeft zich ditmaal afgescheiden van de PVV-fractie. Vanwege de omgangsvormen in de ‘PVV-mannenclub’ gaat zij zelfstandig verder.

Omgangsvormen en de werksfeer waren ook voor Chadira Mediani aanleiding om binnen twee maanden na de raadsverkiezingen de fractie van PRO Roosendaal te verlaten en een eigen fractie te beginnen. Roosendaal telt daardoor elf raadsfracties. Venlo heeft dertien fracties nadat Peter Bastiaens bij Veur Groeët Venlo vertrok en zelfstandig verderging. Aanleiding voor de breuk was een verschil van inzicht over de manier waarop oppositie moest worden gevoerd.

Coalitie

Een vertrouwensbreuk tijdens de formatie leidde in Zwolle tot de afsplitsing van raadslid Evelina Bijleveld. Daardoor verloor Swollwacht, de onverwachte winnaar van de verkiezingen, zijn positie als grootste partij tijdens de coalitieonderhandelingen en kwam de partij in de oppositie terecht. Zwolle telt twaalf raadsfracties.

In Papendrecht bestaat bij Onafhankelijk Papendrecht (OP) nog altijd boosheid over het besluit van Hendrika Hoekstra om haar eigen koers te varen. Daardoor ging de voorgenomen vorming van een college met de PVV niet door. OP-leider Lammers, die zelf in het verleden zijn zetel meenam toen hij bij D66 vertrok, vindt dat Hoekstra haar raadszetel moet opgeven. Zij mag die zetel wettelijk behouden. Lammers hoopt vermoedelijk dat na haar vertrek alsnog een college met de PVV kan worden gevormd. Papendrecht telt elf raadsfracties.

Ruzie

Ook Kampen telt inmiddels elf raadsfracties. Daar viel de fractie van Gemeentebelangen door onderlinge ruzies uiteen in twee zelfstandige groepen: één met twee raadsleden en één bestaande uit de voormalige fractievoorzitter en lijsttrekker. Zij zijn in de gemeenteraad actief als respectievelijk Groep Azer-Zwitser en Lid Schmidt-Blokzijl. Gemeentebelangen is niet langer als fractie vertegenwoordigd in de Kamper gemeenteraad.

Samenvoeging

In drie gemeenten is het aantal fracties sinds de raadsverkiezingen gedaald. Dat gebeurde in Amsterdam, Hollands Kroon en Nijmegen door de samenvoeging van de fracties van GroenLinks en de PvdA, die in deze gemeenten afzonderlijk aan de raadsverkiezingen deelnamen. In Amsterdam en Nijmegen is PRO daarmee veruit de grootste partij, met respectievelijk 17 van de 45 en 15 van de 39 raadszetels.