Strenger klimaatbeleid? Kiezers in industrieregio’s lopen niet extra naar rechts

Een strenger Europees klimaatbeleid leidt niet tot ander stemgedrag in industriële gemeenten waar de industrie veel broeikastgassen uitstoot. Dat concludeert onderzoeker Harm Rienks. Over de hele linie neemt het aantal stemmen toe voor partijen die tegen klimaatmaatregelen zijn, maar die toename is volgens Rienks ‘niet groter in gemeenten waar mensen meer te verliezen hebben bij de klimaattransitie’.

Rienks deed het onderzoek aan Wageningen University and Research (WUR) en is nu vetbonden aan de Raad voor het Openbaar Bestuur. Hij is licht verbaasd over zijn eigen conclusies, die vorige week zijn gepubliceerd in economenvakblad ESB. Hij wijst op een essaybundel die in juni verscheen, en waarin Rienks en andere uitleggen dat het klimaatvraagstuk een ‘vuurproef voor de democratie’ is. ‘Ik vermoedde wel wat voter backlash’, legt hij uit: zouden mensen die bijvoorbeeld voor hun ‘inkomen en identiteit’ afhankelijk zijn van vervuilende fabrieken, niet eerder gekant zijn tegen strenge klimaatmaatregelen dan in andere gemeenten? Een gemeente als Velsen, onder de rook van de fabrieken van staalfabrikant Tata, lijkt dat beeld op het eerste oog te bevestigen. Bij de Europese verkiezingen van 2024 en bij de Tweede Kamerverkiezingen van vorig jaar oktober werd de PVV er met afstand de grootste. Die partij deed in Velsen niet mee aan de gemeenteraadsverkiezingen van afgelopen maart. Toen werd Forum voor Democratie, ook geen voorstander van klimaatmaatregelen te noemen, veruit de grootste.

Kolenindustrie

En ook stemuitslagen uit het buitenland leken dat beeld te bevestigen, beschrijft Rienks. Zo is er onderzoek naar kiesgedrag in de Verenigde Staten. In kiesdistricten waar veel banen in de kolenindustrie verloren gingen, kregen de republikeinen zo’n vier procentpunt meer stemmen dan in vergelijkbare districten waar geen banen verloren gingen.

Green Deal

Maar zo’n direct verband is er in Nederland dus niet te vinden, constateert de onderzoeker, ook niet na de invoering van de Europese Green Deal in 2019. In dat maatregelenpakket zijn verregaande afspraken gemaakt: in 2030 moet de uitstoot van CO2 met 50 tot 55 procent zijn verminderd ten opzichte van 1990; twintig jaar later moet de uitstoot teruggebracht zijn naar nul. De maatregelen betekenen dat de vervuilende industrie moet vergroenen. Dat zal niet altijd lukken, waardoor industrie mogelijk verdwijnt. Zo kan de Green Deal dus flinke consequenties hebben voor regio’s die sterk afhankelijk zijn van dergelijke fabrieken, en leiden tot onzekerheid bij kiezers over de gevolgen van de maatregelen.

Rienks deelde de gemeenten in vier categorieën in, van gemeenten met amper vervuilende industrie tot de groep met veel industriële uitstoot. Dat zijn niet alleen de Tata’s van deze wereld, maar ook papierfabrieken, energiecentrales en andere vervuilers. Over het algemeen doen partijen die de klimaattransitie willen vertragen het de afgelopen jaren goed, concludeert Rienks. Maar er is geen verschil tussen de uitslagen in de ongeveer veertig gemeenten uit de groep met veel vervuilers, en de groepen daaronder. ‘Dat deze partijen het goed doen, heeft dus waarschijnlijk niet te maken met het terugdringen van de industriële uitstoot in die gemeenten.’

Overlap

Rienks keek voor zijn analyse naar de uitslagen van de verkiezingen voor het Europees Parlement, die voor het laatst in 2024 gehouden werden. Wat betekent dit voor de verkiezingen voor bijvoorbeeld de gemeenteraad of, aankomend, de provinciale staten? ‘De wetenschapper in mij zegt dat je heel voorzichtig moet zijn met zulke generaliseringen, nuanceert hij. ‘Maar het lijkt erop dat klimaatbeleid niet sterker wordt afgestraft in gemeenten met veel industriële uitstoot.’

Emissiehandel

Het vraagstuk is opnieuw relevant nu Europa op het punt staat om het emissiehandelssysteem ETS-1 in te herzien. Voor de bedrijven betekent dit dat ze meer moeten betalen voor hun uitstoot van CO2. Rienks verwacht dus niet dat het verzwaren van de regelgeving zal leiden tot meer stemmen voor partijen die sceptisch zijn tegenover klimaatmaatregelen in gemeenten met veel uitstotende industrie. Wel blijkt uit ander onderzoek dat kiezers rechtser stemmen als de energieprijzen stijgen, zegt de onderzoeker. ‘Maar dat geldt niet alleen voor de industriegemeenten.’

Arbeiderspartij

In een deel van deze industriegemeenten wordt traditioneel al links gestemd, zegt Rienks. Zeker als de industrie al lang aanwezig is, is er een sterke arbeidersbeweging waar partijen als de PvdA wortel hebben geschoten. Linkse partijen staan over het algemeen positiever tegenover klimaatmaatregelen. ‘En ook na de Green Deal stemmen deze gemeenten nog steeds meer links dan andere gemeenten’, stelt Rienks. ‘Mensen blijven toch vaak stemmen op de partij waarop ze de vorige keer ook stemden, of op een andere partij die daar ideologisch niet ver vandaan ligt.’