Zestien fracties, waarvan tien met één zetel. Zo ziet de gemeenteraad van Utrecht eruit sinds de verkiezingen van afgelopen maart. En dat is slechts één van vele voorbeelden. Je zou zeggen: die versplintering is niet meer te houden. Maar het ligt eraan hoe je telt.
Versplintering in de gemeenteraad
Het wetsvoorstel dat versplintering in gemeenteraden moet tegengaan, ligt te verstoffen in een la. Maar heel vreemd is dat niet.
Zo kwam hoogleraar bestuur en economie Raymond Gradus, met zijn collega’s Tjerk Budding en Vera van Schie van de Vrije Universiteit, tot een andere conclusie. ‘Voor het eerst in twintig jaar lijkt gemeentelijke versnippering af te nemen,’ aldus de kop boven hun analyse op Me Judice, een discussieplatform voor economen. De auteurs beschrijven een minimale daling van het aantal partijen per gemeenteraad: van 8,1 in 2022 naar 8,0 in 2026.
Effectieve?
De daling was groter bij het effectieve aantal: van 6,1 naar 5,8. Dat woordje ‘effectieve’ staat er niet zomaar. ‘Het aantal partijen is gewoon het totale aantal partijen’, legt Gradus uit. ‘Dat is een eenvoudige som. Maar het effectieve aantal houdt rekening met de relatieve omvang van partijen.’
Het idee is dat je hiermee berekent hoeveel partijen groot genoeg zijn om de machtsverhoudingen in een raad mede te bepalen; grote partijen wegen zwaarder dan kleine partijen. Je telt partijen dus niet per stuk, maar naar mate van invloed. (Er bestaat een formule voor, te complex om hier uit de doeken te doen.) Voor collegevorming, stelt Gradus, is het effectieve aantal belangrijker dan die simpele optelsom.
Van acht naar vijf
Je snakt naar een voorbeeld wanneer je dit leest. Dat biedt Den Haag. Bij de afgelopen verkiezingen was Hart voor Den Haag van Richard de Mos de grote winnaar. Een coalitie zonder die partij is nu vrijwel ondenkbaar. Dat maakt het effectieve aantal partijen kleiner dan voorheen. ‘Dat aantal is gedaald van acht naar vijf’, zegt Gradus. ‘Terwijl het aantal partijen ongeveer hetzelfde is als bij de vorige verkiezingen.’
De landelijke daling was een stuk kleiner, maar nog steeds opvallend. ‘We hadden het niet verwacht’, aldus Gradus. In eerdere jaren liep het effectieve aantal partijen juist gestaag op.
Deze daling verdient nuance, benadrukken de auteurs bij Me Judice. De belangrijkste oorzaak is namelijk de fusie van PvdA en GroenLinks. In 88 procent van de gemeenten waar deze partijen in 2022 nog apart in de raad zaten, namen ze in 2026 als één partij deel aan de verkiezingen. Zonder die fusie was het landelijke effectieve aantal, schrijven de onderzoekers, ‘praktisch gelijk’ gebleven.
Blijft overeind: geen stijging. En dat is nog steeds een trendbreuk.
Relevant?
Voor Nora Vissers, docent-promovenda aan de vakgroep publiekrecht van de Universiteit Maastricht, biedt dit weinig geruststelling. Ze heeft alle vertrouwen in Gradus en zijn collega’s, ze vraagt zich alleen af hoe relevant het effectieve aantal partijen precies is. ‘En of het aantal nu is afgenomen of niet, het zijn er nog steeds te veel,’ zegt ze. Met te veel bedoelt ze vooral de eenmansfracties. Eerder klom ze al in de pen voor een opiniestuk in Trouw, omdat ze zich zorgen maakt over al die eenpitters, vooral in grote gemeenten.
Dat het effectieve aantal belangrijk is voor collegevorming, daar kan Vissers in meekomen. Alleen zegt dat niets over het werk van een raadslid in het algemeen. Volgens Vissers kunnen eenmansfracties dat werk simpelweg niet aan. En dat gaat volgens haar ten koste van de functie van een raadslid, namelijk vertegenwoordiging. ‘Vertegenwoordiging is meer dan alleen gekozen worden en in de raad plaatsnemen. Het gaat erom dat je je als partij in alle onderwerpen kunt verdiepen, dat je daarover een mening vormt en zo een stem geeft aan de ideologie van de partij.’
De dossiers
In grote gemeenten wordt dit steeds moeilijker, betoogt Vissers. Door decentralisatie groeien de dossiers in complexiteit, wat voor eenmansfracties niet bij te houden is, en daarvan zijn er dus veel. Maastricht heeft zestien fracties, waarvan zes eenmansfracties. Van de zestien fracties in Den Helder zijn er negen in hun eentje. ‘Hoe meer politieke partijen, hoe meer werk voor iedere partij, groot of klein.’
Vissers hoort van raadsleden dat sommige eenmansfracties hun fractievergadering beginnen met de vraag wat ze níet zullen doen. ‘Welke stukken lezen we, welke stukken slaan we over?’ Ze vreest dat dit dilemma in grote gemeenten bij een meerderheid van de fracties speelt. ‘Dat lijkt me niet wenselijk.’
Lees de rest van dit stuk in de papieren editie van BB#10, of online.
Plaats als eerste een reactie
U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.