Recordaantal gemeenten nog niet klaar met formatie

In Achtkarspelen, Ameland, Bergen (NH), Best, De Bilt, Edam-Volendam, Hollands Kroon, Leiden, Leidschendam-Voorburg, Papendrecht, Schiermonnikoog, Sluis, Tiel, Tytsjerksteradiel, Velsen en Zutphen is het nog wachten op wie tot nieuwe wethouders worden benoemd, en moet vaak ook nog het nieuwe coalitie- of raadsprogramma worden vastgesteld.

Nog nooit vertoond

In deze zestien gemeenten zijn de politieke fracties en gemeenteraden er vandaag, 126 dagen na de raadsverkiezingen van 18 maart, nog niet in geslaagd om het proces van coalitie- en collegevorming af te ronden. Door de zomervakantie komen daar al gauw minstens dertig dagen formatieduur bij. Dat is een nooit vertoond aantal.

Vier jaar geleden waren het slechts vijf gemeenten die de afronding van de formatie na de zomer deden. Acht jaar geleden was Enkhuizen de eerste en enige die het proces van collegevorming niet alleen na de zomer maar zelfs pas in de herfst afrondde. De gemiddelde duur van de formatie is daardoor nu al gestegen van 83 dagen (2022) naar 87 dagen (2026). Afhankelijk van de duur van de formaties in de zestien trage gemeenten gaat de landelijke gemiddelde formatieduur naar negentig dagen, zeg maar drie maanden.

Achterkamertjes

Er zijn verschillende verklaringen waarom de formatie van nieuwe colleges steeds meer tijd vergt. In steeds meer gemeenten is de formatie geen proces meer van een paar politieke kopstukken in lokale achterkamertjes. In 2026 is het normaal om een duidingsdebat te houden, om een verkenner en informateur aan te stellen en om tijd en ruimte te geven voor inspraak op het proces en concept-resultaat. Tegelijkertijd is het politieke landschap in de raad door de toename van het aantal fracties ingewikkelder geworden. Vaak zijn voor een meerderheidscoalitie vier of meer fracties nodig. Bovendien heeft de verschuiving in het politieke landschap – de afgelopen raadsverkiezingen werd het aandeel in de gemeenteraden van (extreem)rechtse partijen fors groter – tot gevolg dat er langer gepuzzeld moet worden om tot een stabiele meerderheid te komen, of om een raadsprogramma op te stellen. Onderhandelingen kosten daardoor meer tijd. Ook is er extra tijd nodig voor het toetsen van de achtergrond en identiteit van wethouderskandidaten.

Trager én sneller

Van de 324 gemeenten die klaar zijn met de formatie hebben 182 gemeenten meer tijd nodig gehad dan in 2022. Dat varieert van één dag extra tot 63 dagen meer. Sluis en Schiermonnikoog, die na de zomer hun nieuwe wethouders pas benoemen, hebben daardoor zelfs meer dan honderd dagen extra nodig dan vier jaar geleden.

Er zijn tegelijkertijd 115 gemeenten die dit keer sneller met de formatie klaar waren, waaronder Den Haag dat in 2022 pas eind september klaar was, maar dit keer voor de zomer een nieuw college onder leiding van Richard de Mos (Hart voor Den Haag) benoemde.

Traagste formatie

Of het traagste formatierecord van Vlieland uit 2022 met 229 dagen wordt gebroken, is onduidelijk. In Achtkarspelen, Bergen (NH), Schiermonnikoog, Sluis en Tytsjerksteradiel hoeven de wethouders slechts benoemd te worden en in Hollands Kroon zeggen de coalitiepartijen dat ze eruit zijn en weten wie wethouders worden. Best en Velsen, die beiden een raadsprogramma hebben, gebruiken de zomer om wethouders te vinden die begin september benoemd kunnen worden. Onzeker is de duur van de formatie in Ameland, De Bilt, Edam-Volendam, Leidschendam-Voorburg, Papendrecht en Tiel. Daar is sprake van moeizame politieke verhoudingen en forse meningsverschillen. Onderhandelaars en informateurs hebben daardoor de zomerperiode nodig om te ontdekken of er een akkoord mogelijk is.

Grote steden

Leiden is als enige grote stad ook nog bezig, nadat de formatie daar vorige maand klapte vanwege een gebrek aan vertrouwen tussen PRO en D66. Vijf partijen onder leiding van PRO zijn bezig een krappe meerderheidscoalitie te formeren en willen dat zo snel mogelijk afronden. Zeker is in ieder geval dat Leiden de titel van Den Haag overneemt van de grootste gemeente met de traagste formatie.

Lees het hele artikel in Binnenlands Bestuur nummer 13, 22 juli 2026