‘Je moet als burgemeester continu een antenne hebben’

In 2021 verscheen het boek ‘Burgemeester ben je – En je kunt het ook worden’ van dr. Sabine van Zuydam, onderzoeker, adviseur en eigenaar van Necker. Vandaag verschijnt een geactualiseerde versie van het boek met de titel ‘Burgemeester Gezocht’. ‘Het boek heeft een facelift gekregen.’

Wat houdt het burgemeestersambt in? En wat komt erbij kijken voordat een nieuwe burgemeester in een ge­meente aan de slag kan gaan? Hoe heeft het ambt zich ontwikkeld? En voegt een door inwoners gekozen burgemeester nog iets toe of is de democratische legitimatie van het burgemeesterschap al voldoende geregeld? Vragen die Van Zuydam in haar boek poogt te beantwoorden en waar raadsleden, journalisten en andere belangstellenden hun voordeel mee kunnen doen. En een nieuw boek staat alweer op stapel.

Wat is er nieuw in deze geactualiseerde versie?
‘Alle voorbeelden zijn geactualiseerd of aangevuld. Er is de laatste jaren ook veel gebeurd op het vlak van het burgemeesterschap. Het aantal sollicitanten daalde bijvoorbeeld. Maar ik heb ook anekdotes toegevoegd, bijvoorbeeld over wat er gebeurt als de burgemeester er niet is. Er is ook aandacht voor AI, bijvoorbeeld hoe het de benoemingsprocedure raakt. Eerder maakten we ons druk over googelen door leden van de vertrouwenscommissie, maar dit is een nieuwe dimensie. De risico’s komen in versterkte vorm, want je moet goed opletten dat het niet herleidbaar is of terechtkomt in een database. En klopt de informatie die je vindt wel, want AI kan ook dingen verzinnen.’

Wat staat er in dit boek over de burgemeester wat de meeste mensen toch niet weten?
‘Veel mensen weten niet wat er gebeurt vanaf de profielschets tot de gang naar de commissaris van de koning. Laatst las ik een artikel over het vertrek van Lucas Bolsius, burgemeester van Amersfoort, in het AD en werd gesuggereerd dat er al druk aan het bellen was geslagen met Den Haag. Maar zo zit de procedure voor het kiezen van een burgemeester in de praktijk niet in elkaar. In de zoektocht naar een burgemeester gaat de gemeenteraad met een apolitieke bril te werk. Veel mensen realiseren zich niet dat we al een door de raad gekozen burgemeester hebben.’

Wat is de grootste uitdaging voor een burgemeester ten opzichte van vijf jaar geleden?
‘Nou, een ontwikkeling die toen al is ingezet, heeft zich versterkt: bij de burgemeester zijn, als één van de meest zichtbare vertegenwoordigers lokaal, behoorlijk wat taken belegd. Het ambt heeft heel veel verschillende kanten. Een van de opgaven waar ze bij uitstek mee van doen hebben zijn de discussies over maatschappelijk controversiële onderwerpen. Het kan dan gaan over de opvang van vluchtelingen of de transitie van het landelijk gebied of klimaat. In 2021 maakte de coronacrisis die ontwikkeling en het bijhorende risico op politisering van het ambt eigenlijk voor het eerst zichtbaar, terwijl burgemeesters juist ook enorm werden gewaardeerd vanwege hun neutrale en apolitieke rol boven de partijen.’

Wat is de belangrijkste eigenschap van een burgemeester?
‘Betrokkenheid en daadkracht. Dat zit hem in het begaan zijn met mensen om je heen, maar ook met de raad en het college. Dat hele brede speelveld. En dat je dat aan het hart gaat en je daarbij ook verschillende groepen ziet voor wie ze zijn, vanuit hun eigen waarden, hoe verschillend ze ook zijn. Begrip tonen voor de situatie waar mensen doorheen gaan en tegelijkertijd ook daadkracht tonen, dus je rug recht houden bij weerstand. En dan niet per se in politieke zin, maar om het democratische proces, de zorgvuldigheid van procedures en het opkomen voor de rechtsstaat. Zeker als mensen met de rug tegen elkaar staan, heb je die twee eigenschappen bij uitstek nodig. Bij de coronarellen zag je dat sommige burgemeesters het hadden over “tuig”, terwijl andere het gedrag afkeurden, zoals Aboutaleb, maar toch ook de verbinding met hen hielden.’

Hoe waarderen inwoners hun burgemeester in het algemeen?
‘Het verschilt natuurlijk wel per burgemeester, maar de burgemeester is wel de meest gewaardeerde ambtsdrager in hele openbaar bestuur. Een ambt dat nog komt met gezag. Dat ervaren ze zelf ook zo. Mensen waarderen vooral hun betrokkenheid, onafhankelijkheid, het boven de partijen staan en het verbindingen leggen tussen verschillende groepen.’

Is de burgemeester wat jou betreft de laatste jaren ‘politieker’ geworden?
‘Ik zie dat burgemeesters nog steeds onafhankelijk zijn en boven de partijen staan en dat ze daar voor een deel ook hun gezag en geloofwaardigheid aan ontlenen. En bij het omgaan met grote vraagstukken kijken we ook vaak naar burgemeesters, omdat zij die rol goed kunnen vervullen. Tegelijkertijd leidt dat soms tot spanningen.

Voor openbare orde en veiligheid zijn steeds meer taken bij de burgemeester komen te liggen. Dat is niet altijd een technische kwestie, de politiek roert zich. Er wordt dan getrokken aan de burgemeester. Zij gaan daar best goed mee om, maar er is dan wel wat om te doen. Dat zie je vooral bij het demonstratierecht. Voor een burgemeester betekent dat vooral: wees je bewust van je rol. Zij zijn een eigenstandig bestuursorgaan en gaan staan voor de besluiten die ze nemen. Ze moeten dan wel uitleggen waarom bepaalde keuzes zijn gemaakt.

Een ander onderdeel van het ambt waar het ‘politieker’ kan zijn geworden is in het voorzitten van de gemeenteraad. De fragmentering in de raden is nu gestopt, nadat het jarenlang vooral toenam. Dat vraagt van burgemeesters dat zij zich bewust zijn van dat ze raadsvoorzitter zijn van alle fracties. Investeer daar tijd en aandacht in en wees niet selectief, ook of juist met de fracties die burgemeesters minder vanzelfsprekend tegenkomen buiten de raad.’

Zijn er factoren aan te wijzen waardoor een burgemeester het niet redt in een gemeente?
‘Dat gebeurt niet heel vaak, maar in ‘Burgemeester besproken’, een nieuw boek dat eraan komt, ga ik daar dieper op in. Als je een burgemeester presenteert, dan wil je dat enthousiasme van het begin volhouden, zelfs tot in de nieuwe ambtstermijn. Als het niet lukt, dan kunnen daar allerlei factoren aan ten grondslag liggen. Maar het gaat dan bijvoorbeeld om de match tussen de gemeente en de burgemeester, in de mate dat die past bij de lokale cultuur en gemeenschap. Of in hoeverre je bent opgewassen tegen de opgaven die daar spelen. Dan kom je dus eigenlijk bij de profielschets. Maar het is eerder uitzondering dan regel dat een burgemeester daarom vertrekt.’

Wel ziet Van Zuydam een steeds sterkere ontwikkeling naar dat het burgemeesterschap weliswaar geen baan is, maar een bestaan, maar minder een baan voor het leven. ‘Het is niet meer per se het eindstation. Er zijn weinig Ivo Opsteltens meer die er op hun 26ste mee beginnen en hun carrière ermee eindigen. Burgemeesters stappen gemakkelijker uit het ambt (daags na het interview maakte de Doetinchemse burgemeester Mark Boumans bekend dat hij ermee stopt, WB) om elders van betekenis te kunnen zijn. Daar kunnen persoonlijke omstandigheden aan ten grondslag liggen, want “altijd aan staan” heeft consequenties voor jezelf en je thuissituatie, dus dan kun je die afweging maken.’

Komt iedereen in aanmerking voor het burgemeesterschap?
‘Vijf jaar geleden was er veel aandacht voor zij-instromers in het ambt. Die trend heeft zich doorgezet: in 2020 waren het er nog 14, nu zijn het er 40. Er is ook veel tijd en aandacht gestoken in een programma om een bredere groep mensen te interesseren voor het burgemeestersambt. Dat is ook deels de ambitie van het boek. Ik wilde zo ook wat van het mysterie rond de procedure rond de burgemeestersbenoeming weghalen.’

Hoe aantrekkelijk is het nu om burgemeester te worden?
‘Het feit is dat burgemeesters meer in de vuurlinie zijn komen te staan en de knelpunten waar zij tegenaan lopen meer in de aandacht zijn komen te staan. Tegelijkertijd geven veel burgemeesters aan dat ze enorm eervol en dankbaar werk verzetten. De mooie kanten van het ambt, daar praten we minder over. Is het ambt dan aantrekkelijker? Dat is moeilijk te zeggen. Het hangt ook af van hoe we erover praten. In mijn boek probeer ik een feitelijke beschrijving te geven van wat er allemaal bij het ambt komt kijken. Ik zie dat gemeenten eigen accenten leggen in wat ze verwachten van een burgemeester en welke opgave er voor hen te doen staat. Daar zit variëteit in, waardoor het ambt ook aantrekkelijker kan zijn voor een grotere groep mensen. Ook is er nu meer oog voor de diversiteit aan achtergronden en kwaliteiten die het ambt kan gebruiken.’

Maar is het voor een vrouw of iemand met een migratieachtergrond bijvoorbeeld lastiger om burgemeester te worden?
‘Dat geldt voor elke functie, niet alleen de burgemeester. Daar is natuurlijk wel een slag te winnen. Er is geen gelijkwaardige man/vrouwverdeling in het ambt, laat staan op culturele achtergrond. Er zijn onderzoeken die aantonen dat de schaduwzijden vrouwen harder raken. Maar belangrijker: misschien stoppen vrouwen dan ook eerder. De traditionele route is raadslid-wethouder-burgemeester. En als die verhouding in het begin, bij de raadsleden, al scheef zit, dan werkt dat door. Zien doet navolgen, denk ik dan.’

Er zijn nu meer zij-instromers, maar nog altijd slechts 40 van de 342. Het grootste deel is al eerder in het openbaar bestuur actief geweest. Zij-instromers zijn bijvoorbeeld officier van justitie of bestuurders in de zorg of het onderwijs geweest. Dat geeft meer ruimte voor mensen met andere achtergronden om voor het burgemeestersambt te gaan.’

Burgemeester kun je worden, maar, je volgende boek gaat erover: hoe blijf je burgemeester?
‘Persoonlijke omstandigheden daargelaten moet je als burgemeester toch continu een antenne hebben voor wat de wensen en verwachtingen zijn in een gemeente. Die moet je op elkaar afgestemd houden. De gemeenteraad is formeel niet jouw werkgever, maar heeft wel een belangrijke rol in jouw aanstelling. Je moet continu signalen over elkaars functioneren blijven delen, zodat je de kans krijgt om succesvol te zijn en te blijven. De wereld staat niet stil en jij ook niet. Het is continu schakelen en met elkaar in contact blijven. Een valkuil is misschien dat je op allerlei facetten en niveaus belangrijke taken hebt en dat dus heel breed is, maar niet altijd zichtbaar. De raad gaat over de aanstelling en de herbenoeming, maar ziet maar een klein deel van jouw functioneren. Maak jezelf dus ook zichtbaar op terreinen die de raad niet ziet. De raad heeft daar zelf ook een verantwoordelijk in, maar als burgemeester moet je investeren in de gemeenteraad.’

Wat kunnen we nog meer van dat boek verwachten?
‘In de handreiking voor burgemeesters is veel aandacht voor de benoemingsprocedure, maar er staat eigenlijk heel weinig in over klankborden. Daar gaat het nieuwe boek over. Hoe haal je vanuit het perspectief van de klankbord- of vertrouwenscommissie en dat van de burgemeester het meest uit dat periodieke gesprek? Dat is niet altijd eenvoudig.’