‘Alle burgemeesters op demonstratiecursus’

Het demonstratierecht staat onder spanning. Verschillen in interpretatie en toepassing van wetgeving leiden tot variatie in het optreden van bestuurders. Er is frictie tussen de juridische kaders en de maatschappelijke verwachtingen. Bestuurlijke besluitvorming is complexer, politiek meer beladen en meer afhankelijk van context dan voorheen. Dit leidt tot gebrek aan eenduidigheid in het optreden van bestuurders. Hoog tijd voor alle burgemeesters om op een cursus sturing van demonstraties en openbare orde te gaan.

Minder voorspelbaar

Dat zijn althans enkele conclusies en een aanbeveling uit het onderzoek ‘Leren van Demonstreren’ van Bureau Beke en de VU Amsterdam. Het demonstratielandschap is fundamenteel veranderd, stellen de onderzoekers vast. Het aantal demonstraties is de afgelopen jaren ook fors toegenomen, in de gemeente Den Haag bijvoorbeeld met 43 procent tussen 2017 en 2023. Toch ontstaan maar bij 3 procent van alle demonstraties problemen en dat is ‘nog altijd relatief laag’. Er is ook geen sprake van nieuwe demonstrantengroepen, maar wel van nieuwe manieren van demonstreren. ‘Het demonstratielandschap is diffuus, minder voorspelbaar en fluïde geworden.’ Het Team Openbare Orde Inlichtingen (TOOI), die mede de informatiepositie van de politie bepaalt, zou zich moeten toeleggen op mogelijk ordeverstoorders binnen meer groepen dan klassieke extremisten op rechts, links en onder hooligans en boeren.

Slim en communicatief

Bestaande politiestrategieën sluiten volgens de onderzoekers onvoldoende aan bij de nieuwe realiteit. Voor een betere informatiepositie, voorbereiding en uitvoering dient de strategie en inzet te worden bijgesteld. ‘Het adagium zou kunnen zijn: “niet méér blauw, maar slim en communicatief blauw”.’ Dit zou vorm kunnen krijgen door het inzetten van ‘flex-ME’ers’ of ‘handhaven netwerken’ die vroegtijdig contact maken met het publiek, eventuele risico’s op escalatie onderkennen en ondervangen en dienen als ogen en oren van de politieleiding en het bevoegd gezag. ‘De politieorganisatie kan rond demonstraties zoveel meer dan bussen ordehandhavers het potentiële strijdtoneel laten betreden.’

Publieke beeldvorming

Ook constateren de onderzoekers dat ME’ers grotere mentale en fysieke belasting na inzet bij demonstraties rapporteren en dat er handelingsverlegenheid is bij agenten. Dat is mede een gevolg van onvoldoende sturing en duidelijkheid van hogerhand, maar ontstaat ook door eigen sympathie voor bepaalde demonstratiedoelen en vanwege publieke beeldvorming (framing en doxing). Verder bestaat er een spanningsveld tussen faciliteren en handhaven. Nieuwe vormen van protest vragen om nieuwe kaders, zowel juridisch als praktisch, concluderen de onderzoekers. ‘Er is een normatieve herijking nodig van het juridische, tactische en morele kader rondom demonstraties, met ruimte voor nuance en proportionaliteit.’

Betere communicatie

Daarbij is betere communicatie door de autoriteiten over de spelregels tijdens een demonstratie gewenst. ‘Voorlichting en uitleg aan het algemeen publiek en de media en specifiek overleg vooraf met demonstranten én tijdens manifestaties kan onbegrip en escalatie helpen voorkomen.’ Sommige demonstranten die niet willen communiceren met de overheid zijn bijvoorbeeld wel bereikbaar via (social) media. ‘Transparante wederzijdse verwachtingen kunnen bijdragen aan vertrouwen en legitimiteit.’ Volledige en transparante communicatie over de aanpak en het optreden bij demonstraties vanuit de overheid naar de burger is dan ook essentieel, want nu gaat daar veel gemankeerde informatie rond die weer schadelijk kan zijn voor de legitimiteit van politie en overheid. Demonstranten kunnen ook nog wat leren, aldus de onderzoekers. De organisatoren en demonstranten moeten zich niet alleen verdiepen in hun rechten, maar zich ook bewust zijn van hun ‘moreel-ethische en maatschappelijke verantwoordelijkheden’. Die zouden zij actief moeten delen met andere deelnemers, elkaar eraan houden en erop aanspreken.

Kritiek op landelijke bemoeienis

Vanwege het complexer worden van het demonstratielandschap is in de advisering naar de burgemeester betere informatievergaring, -veredeling en -duiding nodig. Er is nu een verschil in ‘demonstratie-ervaring’ onder burgemeesters. Degenen die weinig ervaring hebben, ‘ontberen parate kennis en sturings- en beslissingsvermogen’. ‘Hier ligt een taak voor ervaren collega-bestuurders en voor de politie om hen te adviseren en ondersteunen, ook voor het faciliteren van en de veiligheid van de demonstranten.’ In het onderzoek lieten burgemeesters zich nogal eens kritisch uit over de bemoeienis van landelijke politici met het lokale demonstratiebeleid ‘om te polariseren voor electoraal gewin’. ‘Dit ondermijnt niet alleen het gezag van burgemeesters, maar vooral ook dat van de rechtsstatelijke verdeling van verantwoordelijkheden tussen hogere en lagere overheden.’ En tot slot is er dus die aanbeveling om alle burgemeesters én OOV’ers een cursus sturing van demonstraties en openbare orde te laten volgen.