Volgens Stef Joosten sprak de koning in de troonrede maar mondjesmaat over het vertrouwen tussen overheid en burger. Het kabinet definieert vertrouwen vooral als een kwestie van resultaat, betoogt hij.
Vertrouwen in de overheid begint bij persoonlijk contact
Persoonlijke aandacht zou geen terugvaloptie moeten zijn, maar een volwaardig onderdeel van overheidsdienstverlening, vindt Stef Joosten
In 2002 stortte het vertrouwen van Nederlanders in de politiek in, zo blijkt uit cijfers van het CBS. Onderzoekers verklaarden die daling uit een combinatie van economische neergang en politieke instabiliteit. Vanaf 2007 trok het vertrouwen weer aan. Maar nu gebeurt het opnieuw, en scherper. Tussen 2020 en 2025 daalde het vertrouwen in de Tweede Kamer met 28,6 procentpunt en in politici met 18,5 procentpunt. Beide kwamen daarmee uit op het laagste niveau sinds het begin van de metingen.
De rekening is mogelijk zelfs in mensenlevens te schrijven. In een studie van 177 landen wisten onderzoekers de naleving van coronamaatregelen en sterftecijfers mede te verklaren uit het vertrouwen van burgers in hun overheid. In Nederland kennen we de toeslagenaffaire, de aardgaswinning in Groningen en de boerenprotesten rond stikstof inmiddels als iconische voorbeelden van een verstoorde verhouding tussen burger en overheid.
Het is een vicieuze cirkel. Wie de overheid niet vertrouwt, is eerder geneigd wetsovertredingen te accepteren. Dat kan de overheid ertoe brengen strenger te handhaven. De burger krijgt vervolgens meer regels, meer formulieren en meer administratieve rompslomp van een anonieme en onpersoonlijke overheid.
‘De overheid hoort me niet, ziet me niet, begrijpt me niet.’ Het wantrouwen neemt verder toe. Hoe doorbreek je die cirkel?
Dat is ingewikkeld. Ooit kreeg de wethouder van Sociale Zaken in Maastricht vier vakantiereizen aangeboden door een reisbureau dat zijn jubileum vierde. De reizen waren bedoeld voor arme gezinnen in de stad. De wethouder vroeg de sociale dienst om vier namen, maar kreeg die niet. Was zo’n reis een extra verstrekking? Waarom dit gezin wel en het gezin ernaast niet? Schiep het een precedent? En stond er beroep open voor degenen die niet werden geselecteerd?
Uiteindelijk belde de wethouder een zuster uit de wijk. Zij had de vier gezinnen binnen een middag gevonden.
Vertrouwen is namelijk ook terug te winnen. In Queensland veranderde één willekeurig toegewezen, respectvol verlopen verkeerscontrole de houding van burgers tegenover de politie. Dergelijke onderzoeken zijn er legio. Ook in Nederland krabbelt het vertrouwen in de gemeenteraad, de ambtenarij en de Europese Unie volgens de CBS-cijfers weer iets op: respectievelijk met 0,6, 2,6 en 3,4 procentpunt. Herstel lijkt dus mogelijk.
De troonrede stelt helaas: ‘snel en digitaal waar het kan, persoonlijk waar het moet’. Daarmee wordt persoonlijk contact een uitzondering, een terugvaloptie. Dat is jammer, want juist daarin schuilt een deel van de oplossing.
Prinses Laurentien heeft dat tijdens de toeslagenaffaire voor het oog van heel Nederland laten zien. Haar onconventionele aanpak werd echter ook bekritiseerd vanwege de kosten. Daarbij blijven mogelijke besparingen op vervolgkosten buiten beeld. Een vergelijkbare aanpak zou kunnen helpen om boeren weer bij het beleid te betrekken en vastgelopen dossiers rond de toeslagenaffaire en de aardgaswinning vlot te trekken. Ja, dat kost geld. Maar mogelijk veel minder dan wanneer problemen jarenlang blijven voortduren en verergeren.
Persoonlijke aandacht zou daarom geen terugvaloptie moeten zijn, maar een volwaardig onderdeel van overheidsdienstverlening. Dat kan niet alleen maatschappelijk, maar ook financieel goedkoper uitpakken.
Stef Joosten is enterprise architect en was hoogleraar aan de Open Universiteit
Plaats als eerste een reactie
U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.