Nieuwe EU-wet 'Omnibus on AI' maakt AI-regels werkbaarder

Het Europees Parlement stemde onlangs in met de Digital Omnibus on AI: een pakket aanpassingen op de bestaande EU AI Act. Het doel is de regels praktischer te maken; de bestaande AI Act was niet voor iedereen even begrijpelijk of uitvoerbaar. Goed nieuws, al verdient het een kritische blik voor wie als gemeente of maatschappelijke organisatie dagelijks met data en AI werkt. In dit artikel vertellen we kort wat er verandert, wat er hetzelfde blijft en wat je daar als (lokale) overheid mee moet.

Meer tijd voor hoog-risico AI

De meest besproken wijziging is uitstel. Voor zelfstandige hoog-risico AI-systemen geldt nu uiterlijk 2 december 2027 als deadline (dit was 2026); voor systemen ingebouwd in gereguleerde producten wordt dat uiterlijk 2 augustus 2028. Ruim een jaar later dan gepland. Dat uitstel is geen beleidsmatige keuze, maar komen voort uit een andere uitgestelde opgave. De Europese technische standaarden die de compliance-route moeten definiëren zijn namelijk vertraagd en worden niet voor eind 2027 verwacht. De richting van de wet staat gewoon al vast en zal ook niet wijzigen door het uitstel.

Juist voor gemeenten en uitvoeringsorganisaties is dit relevant, want in het sociaal domein valt al snel een hoop onder hoog-risico. Denk aan geautomatiseerde besluitvorming over Wmo-indicaties, uitkeringen, risicosignalering in de jeugdzorg of schuldhulpverlening. Ook algoritmes voor fraudedetectie en systemen die bepalen of iemand in aanmerking komt voor toeslagen of subsidies vallen in deze categorie. De extra tijd is welkom (en soms zelfs nodig), maar zeker geen reden om achterover te leunen. Dit is juist het moment om je systemen goed in kaart te brengen.

Wat nu al geldt, schuift niet op

Er zijn ook dingen die niet worden getemporiseerd. De transparantieplicht voor chatbots en AI-gegenereerde content geldt gewoon per 2 augustus 2026, net als de AI-geletterdheidseis en de verboden AI-praktijken. Een chatbot op de gemeentewebsite, een AI-tool die communicatie-uitingen genereert: dat valt (nog steeds) onder de regels die dit jaar ingaan.

Wat je nu al kunt doen: de IAMA

De extra tijd voor hoog-risico AI gebruik je het best door nu de basis te leggen en je systemen te inventariseren en vast te leggen hoe en met welke gegevens je deze gebruikt. Een concreet startpunt daarvoor is de IAMA, het Impact Assessment Mensenrechten en Algoritmes. Het is een instrument voor overheidsorganen dat een interdisciplinaire dialoog faciliteert en besluitvorming ondersteunt bij de ontwikkeling en inzet van algoritmische systemen, toepasbaar op zowel AI als andere algoritmen. Begin 2026 is het IAMA geactualiseerd en expliciet in lijn gebracht met de AI-verordening, inclusief de verplichting tot een grondrechteneffectbeoordeling voor hoog-risico systemen. Wie het IAMA nu uitvoert, heeft bij de definitieve deadline al een groot deel van het huiswerk gedaan.

Meer over het IAMA lees je hier op de website van de Rijksoverheid.

Verantwoordelijkheid blijft

Er zijn nog meer wijzigingen in de Omnibus, zoals een nieuw verbod op AI die zonder toestemming intieme beelden genereert, en een mogelijkheid om onder strikte voorwaarden gevoelige data te gebruiken voor biastoetsing. Maar de kern is simpel: het gebruik van AI brengt verantwoordelijkheid met zich mee. Zeker AI die invloed heeft op het leven van mensen. Als (lokale) overheid speel je daarin een sleutelrol. De 'Omnibus on AI' geeft je extra tijd, maar niet minder verantwoordelijkheid.

Gebruikte bronnen:  LinkedIn post A, LinkedIn post B, Nieuws Europees Parlement.