Van Essens stikstofbrief komt eraan, maar wat houdt dat in?

De zenuwen nemen toe in politiek Nederland, net zo goed als in de agrarische sector. Op vrijdag 26 juni aanstaande komt landbouwminister Jaimi van Essen met zijn aangekondigde Kamerbrief naar buiten waarin belangrijke beslissingen zullen staan over het stikstofbeleid van de komende tien jaar.

Net als kabinet-Schoof wil het kabinet-Jetten dat in 2035 42-46 procent minder ammoniak wordt uitgestoten door boeren in vergelijking met 2019. In 2035 worden boeren bovendien voor het eerst hard afgerekend op de emissieplafonds die Den Haag hen op gaat leggen. Ook dat was al een plan van het kabinet-Schoof.

Grote vraag

Dat was dus bekend. De grote vraag is hoe hoog die emissieplafonds per boerenbedrijf gaan worden. En hoe breed worden de emissiearme zones rondom de stikstofgevoelige Natura 2000-gebieden, waarbinnen bedrijven nog veel sterker moeten reduceren? Vooral dit laatste ligt gevoelig. Omdat het kabinet-Jetten een minderheidskabinet is, moet Jaimi van Essen een compromis sluiten met de oppositie. De kans bestaat dat bijvoorbeeld de PRO-fractie strengere eisen wil stellen dan de coalitiepartijen.

Emissieplafonds

Van Essens voorganger op landbouw, huidig BBB-Kamerlid Femke Wiersma, had al kort na de val van het vorige kabinet aangekondigd in 2026 duidelijk te maken welke emissieplafonds boeren en andere bedrijven opgelegd krijgen. Dat was destijds een ommezwaai: van het depositiebeleid van de laatste twee kabinetten-Rutte naar nu een emissiebeleid. Stikstofonderzoekers van onder meer Wageningen University & Research, Universiteit Leiden en Universiteit Utrecht pleitten hier al jaren voor.

Net als Wiersma gaat ook Van Essen daarom proberen in 2027 de depositiedoelen uit de Wet stikstofreductie en natuurverbetering te halen, een wet uit 2021 van de hand van toenmalig landbouwminister Carola van Schouten. Die depositiedoelen (waaronder het einddoel dat in 2035 74 procent van de stikstofgevoelige natuurgebieden zich onder de Kritische Depositiewaarde bevindt) worden wettelijk ingeruild voor emissiedoelen (met als einddoel voor de landbouw: 42-46 procent minder ammoniakuitstoot in 2035).

Controverse

De Kamerbrief die Van Essen op vrijdag 26 juni verstuurt, zal sowieso controverse creëren. Een week later gaat de Tweede Kamer met reces, maar de parlementsleden willen nog in die laatste dagen over die Kamerbrief debatteren.

De agrarische belangengroep Agractie reageerde dinsdag bij voorbaat al fel, op basis van ‘de proefballonnetjes die de afgelopen dagen in de media zijn verschenen’. Misschien dat Agractie doelt op een recente publicatie in Het Financieele Dagblad, op basis van gesprekken met onder andere anonieme bronnen rond het kabinet. In dit artikel staat niks dat niet al in Kamerbrieven stond. Maar Agractie schrijft op eigen gezag ‘in de wandelgangen’ hebben horen praten over ‘reducties van 60 tot 80 procent’. ‘Dit is geen bijsturing meer, dit is grootschalige sanering’, oordeelt Agractie.

Gekant

Belangrijk om te weten is dat Agractie ook gekant was tegen de plannen van het kabinet-Schoof, en tegen het vergelijkbare beleid dat nu door BBB-bestuurders in de provincies Drenthe en Gelderland wordt uitgerold. Ook staat Agractie lijnrecht tegenover de agrarische belangenorganisaties LTO en NAJK, die wel welwillend kijken naar het nieuwe emissiebeleid.

Die laatste twee sloten bijvoorbeeld een akkoord met de Unie van Waterschappen, de VNG en het Interprovinciaal Overleg (IPO). Dat akkoord spreekt zonder oordeel over de emissiearme strook van 250 meter diep die het kabinet-Schoof rond de twee grote stikstofgevoelige natuurgebieden Veluwe en De Peel wilde instellen. De provincie Drenthe gaat nu een emissiearme strook van 1000 meter inrichten rond de eigen stikstofgevoelige gebieden. De provincie Gelderland kiest op haar beurt voor zoneringen van maximaal 500 meter. Eén reden dat Gelderland kiest voor 500 meter in plaats van 250 meter (zoals het kabinet-Schoof had voorgesteld), is dat dan de totale reductieopgave door meer schouders gedragen kan worden. Want in een bredere strook bevinden zich nu eenmaal meer boeren en bedrijven dan in een smallere.

De komende jaren

De stikstofcrisis is niet voorbij als de emissieplafonds en emissiearme zones die Van Essen straks voorstelt door de Tweede en Eerste Kamer zijn aangenomen. Het duurt nog jaren voordat het meet- en rekensysteem is ingericht dat in de gaten moet houden of het boeren lukt hun emissies terug te brengen. ‘Dit is technisch complex en vraagt om een verdere uitwerking de komende jaren’, schreef Van Essen afgelopen dinsdag nog als antwoord op schriftelijke Kamervragen. Ook de handhaving is nog niet georganiseerd. Bovendien blijven er juridische vraagtekens rondom het begrip ‘additionaliteit’.

Additionaliteit

Want in hoeverre mogen er straks weer vergunningen verleend worden als de streng beschermde natuur nog altijd niet volledig is hersteld? In theorie kan een rechter blijven zeggen dat elk beetje vermeden stikstofuitstoot noodzakelijk blijft voor het herstel van de heides, zandverstuivingen, duinen en andere voedselarme natuurgebieden. In dat geval is ook een goed werkend emissiereductiebeleid niet voldoende.

‘Dit additionaliteitsvereiste is verworden tot een complexe en bijna onmogelijke bewijsopdracht, waardoor zelfs projecten die stikstofemissies vergaand reduceren moeilijk kunnen worden vergund’, staat in een belangrijk en recent verschenen advies van Wageningen University & Research. Landbouwminister Jaimi van Essen heeft uitgebreid met deze onderzoekers gesproken.

Niet opgelost

Voorlopig is de ‘additionaliteit’ juridisch niet opgelost en blijft het voor provincies veel werk voor ze weer soepeler natuurvergunningen kunnen verstrekken: ‘Dat vereiste maakt dat wij als provincie per gebied moeten onderbouwen dat reductie van stikstofemissie niet noodzakelijk is om natuur te herstellen en het daarom verantwoord is om vergunningen te kunnen verlenen’, schrijft de provincie Drenthe bijvoorbeeld in het eigen beleidsplan. ‘Bovendien moeten wij kunnen aantonen dat we verslechtering van de betrokken natuur wegnemen en dat zicht blijft op het halen van de wettelijke natuurdoelen.’