Overslaan en naar de inhoud gaan

De Nota Ruimte: zelfbindend voor het rijk, richting gevend voor anderen

De definitieve Nota Ruimte is naar de Tweede Kamer gestuurd. Dit voorjaar volgt de uitvoeringsstrategie, na overleg met andere overheden.

Een uitkijk over het IJ, bij Amsterdam.
Een uitkijk over het IJ, bij Amsterdam. - ANP

Hij wordt zelfbindend voor het rijk en richting gevend voor de decentrale overheden: de Nota Ruimte, die vanmorgen naar de Tweede Kamer is gestuurd. De Nota Ruimte is de omgevingsvisie van de rijksoverheid en zal zo’n tien jaar van bepalende invloed zijn op de ruimtelijke keuzes die het rijk maakt.

Maar ook de provincies, gemeenten en waterschappen zullen het komende decennium moeilijk uit kunnen komen onder de nu op papier vastgelegde ruimtelijke keuzes. Een voorbeeld is dat het rijk ‘in principe’ niet meer investeert in externe aanvoer van zoet water ‘naar gebieden waar dat op termijn niet houdbaar is’. Gedacht moet bijvoorbeeld worden aan de provincie Zeeland, waar ze al herhaaldelijk bij het rijk om hulp hebben gevraagd bij de zoetwatertekorten en de verzilting van de landbouw.

Een ander voorbeeld is dat de Nota Ruimte minder winning van zand en grind wil: grondstoffen voor de betonproductie en belangrijk voor de woningbouw. Dat terwijl de Nederlandse winningsbedrijven al jaren bij het rijk klagen dat het moeilijk is om nieuwe ontgrondingsvergunningen te krijgen en waarschuwen dat er tekorten zullen ontstaan.

Uitvoering

Cruciaal is dat er in het voorjaar, na onderhandelingen met de decentrale overheden, een uitvoeringsstrategie moet komen, waarin zal staan hoe de Nota Ruimte handen en voeten wordt gegeven. Dat kan onder meer gebeuren in de vorm van bestuurlijke afspraken of rijksinstructieregels.

De Nota Ruimte is geschreven door ambtenaren van alle ministeries die ruimtelijk beleid maken. Dat gaat van VRO, I en W, EZK en Landbouw tot aan OCW (vanwege het belang van erfgoed) en VWS (vanwege de volksgezondheid).

Veranderingen

Op meerdere punten verschilt de Nota Ruimte van de ontwerpversie van vorig jaar, waarop toen zienswijzen zijn ingediend. Daarnaast hebben ook moties in de Tweede Kamerleden tot veranderingen geleid. Een motie van Kamerleden Pieter Grinwis (ChristenUnie) en André Flach (SGP) heeft er bijvoorbeeld voor gezorgd dat de Nota Ruimte, in het geval van woningbouwlocaties, bij ‘een wijkje erbij’ niet meer denkt aan maximaal 100 woningen, maar aan 200 woningen.

Ook is er wat veranderd in hoe regio’s zijn geclassificeerd binnen het VISTA-model. VISTA is een afkorting van de ontwikkelstrategieën Versterken, Initiëren, Stimuleren, Transformeren en Accommoderen. De regio Emmen heeft er succesvol op aangedrongen om een ‘initieerregio’ te worden, wat in de praktijk betekent dat het rijk niet de economische ontwikkeling van deze regio op z’n beloop laat vanuit de gedachte van ‘autonome ontwikkeling’, maar deze actief helpt. Iets soortgelijks geldt voor Noord-Holland-Noord, die onder de S van stimuleren (woningbouw en economie) is komen te vallen.

Het belangrijkste overheidsnieuws van de dag

Schrijf je in voor de Binnenlands Bestuur nieuwsbrief

De groei

De Nota Ruimte gaat uit van het ‘gematigde groei’-scenario dat de Staatscommissie Demografische Ontwikkelingen 2050 twee jaar geleden heeft geadviseerd, wat uitgaat van een bevolkingsgroei de komende twintig jaar tot maximaal 19 tot 20 miljoen inwoners. Het verstedelijkingsconcept dat als uitgangspunt geldt, is dat de metropoolregio’s mogen doorgroeien en dat er een stedelijke ring om de Randstad heen komt, met plekken als Breda, Tilburg, Arnhem, Nijmegen, Deventer, Apeldoorn en Zwolle die zullen uitdijen. Dit wordt ‘gebundelde deconcentratie’ genoemd. Ook tussen 2030 en 2040 zullen er waarschijnlijk nog een miljoen woningen bij komen, bovenop de miljoen die zijn gepland tot en met 2030.

Een verschil met de ontwerpnota van 2025 is dat de Nota Ruimte tien grootschalige woningbouwlocaties aanwijst, die extra hulp krijgen van het rijk. ‘Het gaat hierbij om locaties in Maastricht, Weert, Haarlem, Deventer en Leeuwarden ‑ die tot en met 2035 al een substantiële bijdrage kunnen leveren aan de woningbouwopgave ‑ en om locaties in Assen, Best, Vlissingen/Middelburg, Roosendaal en Zuidplas die vanaf de periode 2035-2040 aan zet zullen zijn’, aldus de nota.

Zeewaarts uitbreiden

De Nota Ruimte legt vast dat bestaande bedrijventerreinen beschermd worden, en dat er compensatie volgt als ze toch voor woningbouw plaats moeten maken. Ook de zes grote industriële clusters krijgen nadrukkelijke aandacht, omdat ze in de ogen van het rijk van nationaal belang zijn. Ze mogen gaan uitbreiden en moeten niet door milieucontouren ingesnoerd worden. De haven van Rotterdam kampt met ruimtegebrek. Eén optie is dat de haven zeewaarts wordt uitgebreid.

Op dit vlak is het cruciaal dat de Europese Commissie niet heeft doorgezet met de ‘no net land take’-strategie, die zou inhouden dat lidstaten netto geen extra grondgebied mogen bedekken door bijvoorbeeld woningbouw of bedrijvigheid. Dit zou een Europese bodemrichtlijn worden, maar is uiteindelijk in 2023 gepresenteerd als een monitoringsrichtlijn.

Natuur

Een belangrijk onderdeel van de Nota Ruimte is het huidige stikstofbeleid, met zones van 500 of 1000 meter rond veel van de Natura 2000-gebieden. Ook peilverhogingen van het grondwater in veengebieden zijn belangrijk, evenals extensieve landbouw in de beekdalen en grondwaterbeschermingsgebieden. Daarnaast wordt er verder gewerkt aan het creëren van nieuwe natuur, met het doorzetten van het Natuurnetwerk Nederland en de al langer bestaande Bossenstrategie, gericht op meer bomen.

Als het gaat om klimaatadaptatie, wordt er bij het Noordzeekanaal en het Amsterdam-Rijnkanaal gezocht naar ruimte voor piekwaterberging. Daarnaast mag de mate van waterberging en zoetwatervoorraad van het IJsselmeer en Markermeer niet veel kleiner worden. Om overstromingen te voorkomen in tijden van hoogwater moeten de rivieren genoeg binnen- en buitendijkse ruimte krijgen. In uiterwaarden mag niet meer worden gebouwd, zoals in het verleden veel is gedaan.

Gezondheid

Aandacht voor gezondheid is eveneens een ingrediënt van de Nota Ruimte. Er komen afstandsnormen bij nieuwe geitenhouderijen (500 meter tot woonkernen), en er komen nieuwe geurnormen. Over het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen moeten eind dit jaar nog nieuwe afspraken met de land- en tuinbouwsector komen.

Momenteel werkt het rijk met provincies aan een nieuwe nationale aanpak als het gaat om de vestiging van datacenters. Nederland wil in elk geval een digitaal knooppunt blijven: het rijk wil zich ‘actief positioneren’ als een ‘aantrekkelijke aanlandingslocatie’ van nieuwe zeekabels en sluit zich aan bij de Zeekabel Coalitie, een publiek-private samenwerking.

De Omgevingswet: samen de beleidscyclus vormgeven

De Omgevingswet: samen de beleidscyclus vormgeven

Ruimtelijke keuzes van het rijk raken direct aan jouw werk als beleidsmedewerker, manager of raadslid — maar weet jij hoe je de beleidscyclus rondom de Omgevingswet effectief vormgeeft? Leer hoe je integraal en gebiedsgericht werkt, hoe je jouw rol afstemt op die van collega's en bestuurders, en hoe je complexe ruimtelijke afwegingen vertaalt naar concrete uitvoering binnen jouw organisatie.

schrijf u vandaag nog in

Plaats als eerste een reactie

U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.

Melden als ongepast

Door u gemelde berichten worden door ons verwijderd indien ze niet voldoen aan onze gebruiksvoorwaarden.

Schrijvers van gemelde berichten zien niet wie de melding heeft gedaan.

Bevestig jouw e-mailadres

We hebben de bevestigingsmail naar %email% gestuurd.

Geen bevestigingsmail ontvangen? Controleer je spam folder. Niet in de spam, klik dan hier om een account aan te maken.

Er is iets mis gegaan

Helaas konden we op dit moment geen account voor je aanmaken. Probeer het later nog eens.

Maak een gratis account aan en geniet van alle voordelen:

Heeft u al een account? Log in

Maak een gratis account aan en geniet van alle voordelen:

Heeft u al een account? Log in