Van der Burg ziet geen heil in onafhankelijk Woo-functionaris

In een levendig Kamerdebat over de Woo ging het veel over veelverzoekers, misbruik en belasting voor ambtenaren. Maar over hoe de vermeende problemen in de uitvoerbaarheid op te lossen, daarover kwam geen uitsluitsel: het is vooral wachten op de evaluatie die voor 1 mei volgend jaar moet zijn afgerond.

De Wet open overheid (Woo) kreeg het bij tijd en wijle flink te verduren, vooral van partijen ter rechterzijde. SGP-Kamerlid Flach opende donderdagmiddag in de commissie Binnenlandse Zaken de aanval op wat hij de ‘openbaarheidsmachine’ noemde. ‘De lusten en lasten van openbaarheid zijn stevig uit balans. De overheid zet een duizelingwekkend aantal uren in en maakt hoge kosten. Het is tijd voor een beginnetje van evenwicht.’

Hyperbolische stijl

Bosma (PVV) sprak in de voor hem kenmerkende hyperbolische stijl over ‘gruwelijke en enorme kosten, misschien zelfs wel miljarden. We weten het gewoon niet.’ Voor gemeenten zou de Woo volgens hem al helemaal een ramp zijn: ‘Die hebben soms een paar honderd ambtenaren.’ Daar staat tegenover dat een recent rapport van Sira Consulting, opgesteld in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken, de totale kosten voor de afhandeling van Woo-verzoeken raamt op ongeveer 150 miljoen euro per jaar: 124 miljoen aan personele kosten, 25 miljoen aan materiële kosten, zoals software, en 2 miljoen aan dwangsommen. Volgens het rapport wordt jaarlijks gemiddeld 955 fte ingezet voor de afhandeling van Woo-verzoeken.

In haar eerste bijdrage legde CDA-Kamerlid Boelsma-Hoekstra de nadruk vooral op de vermeende belasting die Woo-verzoeken binnen verschillende overheden veroorzaken, met name bij gemeenten, provincies en waterschappen. Die riepen het kabinet eerder deze week al op om bij de evaluatie van de Woo nadrukkelijk oog te hebben voor de uitvoerbaarheid. ‘Medeoverheden kunnen de ambities van een transparante overheid alleen waarmaken met realistische uitvoeringsvoorwaarden, voldoende middelen en goede ondersteuning,’ aldus de drie medeoverheden in aanloop naar het commissiedebat van donderdag.

Tegengeluiden

Tim Staal van Woo-expertisecentrum SPOON plaatste tegenover Binnenlands Bestuur eerder al vraagtekens bij die vermeende werkdruk en uitvoeringslast. Het ligt volgens hem vooral aan de manier waarop processen zijn ingericht en er dus binnen overheden met Woo-verzoeken wordt omgesprongen. De lasten zijn weliswaar reëel, zeggen de onderzoekers van het eerdergenoemde rapport, maar die belasting ontstaat vooral door de manier waarop overheden de verzoeken vaak inefficiënt behandelen, en bovendien zijn er grote verschillen tussen de verschillende organisaties. Een van de knelpunten is de parafenlijn waarlangs Woo-verzoeken lopen – verschillende functies moeten goedkeuring geven binnen organisaties en dat volgens een vaste route.

Het tegengeluid in het debat kwam van onder anderen Kamerlid Kostic (Partij voor de Dieren). Volgens Kostic is de transparantie die gepaard gaat met de Woo een fundamenteel beginsel van de democratische rechtsstaat. Bovendien, zo zei ze, is de wet zelf niet het probleem. ‘Onterecht dat de wet zelf wordt aangevallen. Een Woo-verzoek doen is een fundamenteel recht voor burgers. Het gaat veel meer om de uitvoering.’ Pro-Kamerlid Tseggai besprak het probleem van een gebrekkige informatiehuishouding binnen de diverse overheden als onderliggend probleem. ‘Maar dat mag allemaal nooit een reden zijn om het recht voor burgers en journalisten in te perken.’

Onafhankelijk Woo-functionaris

Het was dus al met al een levendig en inhoudelijk debat, waarbij de politieke verschillen goed zichtbaar waren. Tot echte toezeggingen van kabinetszijde leidde het echter niet. Alles staat in het teken van de evaluatie van de Woo, die in mei volgend jaar op de bureaus van de Kamerleden moet liggen, was vaak het antwoord van staatssecretaris Van der Burg (Slagvaardige Overheid). Maar hoe dan de knelpunten aan te pakken? Van der Burg gaf een paar voorbeelden uit de praktijk, bijvoorbeeld in het geval van veelverzoekers en mensen die misbruik maken van het Woo-recht. ‘Er zijn burgemeesters die deze mensen een brief sturen en zeggen: wij gaan uw vele vragen niet meer beantwoorden.’

Van diverse kanten klonk de roep om een onafhankelijke Woo-functionaris, vooral vanaf de zijde van Pro, Partij voor de Dieren en D66. Die zou dan vergelijkbaar zijn met de Functionaris Gegevensbescherming, die binnen organisaties toeziet op het privacybeleid. ‘Op die manier creëer je een meer uniforme werkwijze met een functionaris die het Woo-verzoek behandelt,’ lichtte D66-Kamerlid Sneller toe. ‘Die kan ook een brug slaan tussen de verzoeker en het bestuursorgaan.’

Maar van der Burg was niet te vermurwen. De staatssecretaris van VVD-huize benadrukte zijn wens tot een slagvaardiger overheid, en daar hoort wat hem betreft niet nog zo’n functie bij. ‘Als het met minder mensen kan, dan graag. En we willen het liever doen met de mensen die we al hebben, en niet bijvoorbeeld nog eens extra uitgeven aan externe inhuur.’ Behalve als het gaat om mensen die zich bezighouden met ‘het internet’. Sorry, zei hij tegen Tseggai, die nogmaals vroeg om de onafhankelijke Woo-functionaris, maar daar gaat het niet van komen.

Gebruik van AI

De bewindspersoon hield daarbij ook een pleidooi voor meer ‘techniek’. Het opmerkelijke was alleen wel dat hij, als staatssecretaris voor een slagvaardiger overheid, toegaf weinig van AI te weten. ‘Ik lees het gewoon even op wat hier staat’. Terwijl daar mogelijk wel een deel van de oplossing kan liggen. Kunstmatige intelligentie kan helpen bij het sneller vinden van documenten, bij de selectie van Woo-besluiten en bij het anonimiseren (zwartlakken) van persoonsgegevens – dikwijls een tijdrovende klus. Chatbots op basis van generatieve AI kunnen het Woo-proces aanzienlijk bespoedigen.

Er loopt op dit moment een pilot voor het afhandelen van Woo-verzoeken met AI. Van der Burg: ‘We zitten op dit moment in de opstartfase. Eind deze maand wordt met een aantal partijen een technische verkenning uitgevoerd.’

De staatssecretaris overzag op een gegeven moment het politieke speelveld. ‘Als ik het zo zie, is er binnen deze commissie een beweging naar inperking van de Woo. Zeg maar het kamp-Flach, Bosma en Nanninga (Kamerlid voor JA21, red.) We gaan het zien.’