Ex-wethouders Lelystad kapittelen ambtelijke top

Bij de ambtelijke top, de directie en het management, van de gemeente Lelystad gaat het, zowel onderling als richting het college, om macht en (persoonlijke) belangen, schrijft de recent opgestapte wethouder Annemieke Messelink-Dijkstra (Inwonerspartij). ‘Dit uitte zich in elkaar ondermijnen en zwart maken en informatie achterhouden voor het college.’

Oplopende spanningen

In hun ontslagbrieven met een verschillende toon moet de ambtelijke top in zowel die van Messelink-Dijkstra als van de eveneens opgestapte wethouder Dennis Grimbergen (VVD) het vooral ontgelden. Eerder schreven 23 teamleiders in een intern memo aan hun medewerkers dat ze zich niet in het negatieve beeld in de bestuursopdracht van het college over de samenwerking tussen ambtenaren en bestuur herkennen en ‘verbaasd’ zijn over het aangekondigde externe onderzoek. In het raadsdebat dat erop volgde, hing de beide wethouders een motie van wantrouwen boven het hoofd vanwege hun rol in de oplopende spanningen in de ambtelijke organisatie. Daarop besloten zij hun functie neer te leggen.

Kwalificaties en beeldvorming

De ontslagbrief van Messelink-Dijkstra begint ermee dat ze het besluit om haar functie neer te leggen, heeft genomen ‘in een context waarin kwalificaties en beeldvorming zwaarder zijn gaan wegen dan verifieerbare feiten’. Later gaat ze in op het integriteitsonderzoek dat de burgemeester naar haar heeft ingesteld naar aanleiding van een melding van grensoverschrijdend gedrag. Aan het eind van haar brief schrijft ze dat ze haar functie ‘hangende het onderzoek’ heeft neergelegd. Afhankelijk van de uitkomst zal ze zich beraden op het nemen van ontslag.

Basis niet op orde

Daarvóór beschuldigt zij de ambtelijke top ervan richting externen te communiceren dat ‘een wethouder dat wel kan willen maar dat we dat niet gaan doen’ of in gesprek met een wethouder zeggen ‘ik hoor wat je zegt maar ik ben het er niet mee eens en ik ga het dus niet doen’. ‘Met name toen jeugdzorg in mijn portefeuille kwam, werd dit steeds duidelijker.’ Een koersdocument voor jeugd dat de macht en regie weer terug moest geven aan ouders werd niet verder vormgegeven, omdat ‘directie en management niet bereid en in staat zijn gebleken’ om dat samen met het college en de raad te doen. ‘De basis met betrekking tot taken, rollen, verantwoordelijkheden en processen bleek niet op orde.’

Verwaarloosde organisatie

Ze noemt een cultuuronderzoek door Rijnconsult van eind 2024, begin 2025, dat dit voor de afdeling Sociaal Domein van de gemeente zou bevestigen ‘én ook een beeld schetste van een verwaarloosde organisatie en verwaarloosde teams met ontbreken van benodigd leiderschap’. Volgens haar ‘hérkende en érkende zowel directie als college dat dit beeld ook geldt voor de andere afdelingen binnen de organisatie’. ‘Sterker nog, de gemeentesecretaris heeft naar aanleiding van de gesprekken, die zij bij aantreden in de zomer 2025 heeft gevoerd, aangegeven dat het “nog erger is dan dat het college haar heeft verteld”.

Onzorgvuldig handelen

Directie en management gingen hierna een machtsstrijd aan met het college, schrijft Messelink-Dijkstra. Toen daarna de bestuursopdracht werd gegeven, kwam de melding van grensoverschrijdend gedrag binnen, merkt de ex-wethouder op. Een dergelijke melding vraagt altijd om een zorgvuldig, onafhankelijk en integer onderzoek op basis van feiten, vervolgt ze. ‘Dit is op geen enkele manier gebeurd.’ Er is haar niet verteld ‘in wélke situatie ik wát heb gedaan zodat ik daarop kan reflecteren en mijn kant van de situatie toelichten’. De burgemeester heeft deze stappen volgens haar overgeslagen ‘terwijl deze wél in het protocol, wat ze heeft aangegeven te volgen, worden benoemd’. ‘Daarmee heeft ze zeer onzorgvuldig gehandeld.’

Recht op wederhoor ontzegd

Ook het bureau dat het onderzoek uitvoert houdt zich volgens Messelink-Dijkstra ‘niet aan de meest essentiële principes van zorgvuldig onderzoek, waaronder principes van eerlijkheid, transparantie, zorgvuldigheid, onafhankelijkheid en verantwoordelijkheid’. Het recht op wederhoor zou haar zijn ontzegd. Daarbij hebben zowel de burgemeester als de ambtelijke leiding haar ‘zwart gemaakt zonder dat hier al enig bewijs voor is geleverd of een onafhankelijk, zorgvuldig en integer onderzoek is afgerond’.

Stevige gesprekken

Ook Grimbergen noemt in zijn briefhet onderzoek waaruit bleek dat er in Lelystad sprake is van ‘een verwaarloosde organisatie, een cultuur waarbinnen mensen elkaar niet (mogen) aanspreken en onvoldoende leiderschap de boventoon speelt’. ‘Hetgeen een onveilig werksituatie voor velen oplevert.’ Maar hij doet ook aan introspectie over wat hij van de organisatie vroeg door het ‘uitdagende’ raadsakkoord. ‘Daarin heb ik wellicht veel gevraagd.’ Hij heeft het over ‘stevige gesprekken’ met college en directie. Ook zou het kunnen zijn dat de leiding ‘overrompeld’ is geweest ‘door de hoeveelheid taken en opdrachten, de snelheid van het verlangen te presteren van het college’. ‘Wellicht hebben tijd en ernstige achterstanden niet geholpen elkaar te verstaan en begrijpen.’

Grove korrel

Grimbergen beseft ook dat niet iedereen hetzelfde is ‘en dat wat voor mij geldt als uitdaging en kans het beter te doen niet altijd voor een ander zal gelden’. ‘We zijn niet gelijk, soms niet eens complementair. Dat is lastig als je wel verantwoordelijk bent maar niet bevoegd. Dat creëert scheve verhoudingen en wrijving waar dat niet nodig moet zijn omdat voor beide partijen de balans dan moeilijk te duiden is.’ Was de korrel van het schuurpapier te grof, stelt hij zichzelf de vraag. ‘Die vind ik lastig te beantwoorden. Ik heb altijd het beste voor gehad met iedereen, mensen laten groeien, bloeien en presteren op het werk, dat was mijn insteek. Deze neem ik graag mee als feedback.’

Onvoldoende inzicht

Toch stelt hij vast dat de wethouders de hele periode herhaaldelijk hebben vastgesteld ‘dat informatie niet altijd volledig of tijdig werd gedeeld, dat processen - procedures en werkwijze - ontbreken en de kwaliteit en consistentie van informatie onder druk staan in de organisatie en dat het bestuur onvoldoende betrouwbaar inzicht kreeg in de rechtmatigheid en doelmatigheid van onder andere financiële stromen en plannen op diverse portefeuilles’. Deze zorgen zijn ook gedeeld met de ambtelijke top. ‘Daarbij is aangedrongen op een gezamenlijk traject om te komen tot structurele verbeteringen.’
Hij wijst erop dat de gemeentesecretaris zelf om een bestuursopdracht vroeg met de woorden: ‘Formuleer voor mij een bestuurlijke opdracht van het college, dan ga ik daar mee aan de slag maar wel samen met jullie’. ‘Er was toen al een aanleiding en eerste duiding van urgentie.’

Ingrijpen noodzakelijk

‘Wethouders veroordelen op signalen is een keuze, het is dan ook uw keuze wat u doet met hetgeen u weet en niet weet, want hoor en wederhoor is niet gepleegd’, vervolgt Grimbergen zijn ontslagbrief aan de raad. ‘Ik vind er wat van hoe de organisatie is opgezet tegen het bestuur.’ En: ‘Ik vind er wat van dat er nog steeds medewerkers zijn die letterlijk vrezen voor hun baan als je niet “de juiste kant” kiest.’ Grimbergen vindt dat hij deze mensen moet blijven beschermen ‘en ik hoop dat zij nu een keer collectief opstaan en wel durven spreken’. Fouten maken mag, daar kun je van leren, vindt Grimbergen. ‘Dan moet je ook eerlijk zijn naar inwoners over wat er mis gaat, wat de overschrijdingen zijn, de gevolgen en wat er beter moet.’ Samenwerken komt volgens hem alleen tot stand ‘als partijen elkaar daarin durven aanspreken en verstaan’. ‘Ook als daarvoor ingrijpen in de organisatie noodzakelijk is, hoe vervelend ook.’