Lokale lessen voor Jetten

Politiek en bestuurlijke vernieuwing begint lang niet altijd in Den Haag.Wie de vorig voorjaar verschenen dissertatie Uit de groef van Lianne van Kalken leest over de succesfactoren van ‘raadsakkoorden’ met Den Haag in het achterhoofd, kan moeilijk anders dan concluderen dat het nieuwe minderheidskabinet een wankele basis kent. Dat heeft immers steun nodig van links of rechts in beide Kamers, maar heeft nagelaten om die keuze politiek te organiseren.

De meerwaarde van raadsakkoorden

Van Kalkens laat zien waarom dat geen detail is, maar een fundamentele fout. De kracht van het boek, gebaseerd op onderzoek in meerdere gemeenten, zit in de combinatie van normatieve helderheid en empirische scherpte. Van Kalken toont overtuigend aan dat raadsakkoorden niet leiden tot depolitisering, maar juist tot minder automatische blokvorming bij coalitiepartijen. Haar analyse is ontnuchterend; het zijn niet oppositiepartijen die moeten ‘meebewegen’, het zijn de coalitiepartijen die moeten leren loslaten. Wie dat niet wil of kan, moet ook niet doen alsof hij zonder vaste meerderheid kan besturen.

Precies hierin wringt het bij het nieuwe kabinet. Het gedraagt zich politiek vanaf de start als een smalle coalitie die per dossier steun zoekt. Dat is klassieke minderheidslogica: onzeker, reactief, conflictgevoelig. Vanuit Van Kalkens analyse bezien had een expliciete, meer kamerbrede afspraak met delen van de oppositie geen zwaktebod geweest, maar een slimme strategie.

Een thematisch ‘Haags raadsakkoord’ met GroenLinks-PvdA over klimaat, bestaanszekerheid en arbeidsmarkt, en met JA21 over veiligheid en immigratie had het kabinet twee dingen kunnen opleveren: voorspelbaarheid én politieke ruimte. Niet door inhoud te neutraliseren, maar door het proces te stabiliseren. Van Kalken maakt duidelijk dat het succes van brede akkoorden juist zit in expliciete afspraken over rolopvatting, informatie, agendering en wederzijdse loyaliteit aan het proces. Dat is in Den Haag nagelaten.

Het argument dat een bredere afspraak het politieke profiel van het kabinet zou aantasten, wordt door het boek onderuit gehaald. Ideologische verschillen verdwijnen niet onder een breder akkoord; ze worden zichtbaarder. Het huidige alternatief – geen vaste meerderheden én geen gedeelde spelregels – vergroot de kans op incidentenpolitiek en symbolische confrontaties.

Uit de groef is daarmee een profetische kritiek op de actuele Haagse praktijk, maar ook verplichte kost voor de aanstaande coalitievorming na de gemeentelijke verkiezingen. Het boek laat zien dat bestuurlijke vernieuwing niet bestaat uit minder afspraken, maar uit andere afspraken. Wie zonder vaste meerderheid wil regeren, moet eerst durven erkennen dat vertrouwen, structuur en expliciete samenwerking geen luxe zijn, maar randvoorwaarden. Dat maakt Van Kalkens boek ongemakkelijk, actueel – en pijnlijk relevant.