Wethouders in de formatie: nieuwe kans of naar de uitgang?

Voor wethouders is een cruciale fase van de onderhandelingen over nieuwe coalities en het formeren van nieuwe colleges in volle gang. In sommige gemeenten zijn ze al voorgedragen en benoemd, maar in veel gemeenten wordt nog volop gekeken naar welke wethouder op welke post terechtkomt. Krijgen de ‘oude’ wethouders een kans om door te gaan, of verdwijnen zij definitief naar de uitgang? Dat is de vraag die in tal van onderhandelingen aan de orde is, ook omdat in veel formaties de naam van de wethouder vaak belangrijker is dan de inhoudelijke afspraken voor samenwerking in een nieuwe coalitie.

In Apeldoorn probeert de VVD een plek in de nieuwe coalitie te verwerven en presenteert daarvoor Ingrid de Bont, ex-wethouder in Utrecht en voormalig gedeputeerde in Utrecht, als een ervaren kandidaat die ervoor zorgt dat de overheid in Apeldoorn klein en doelmatig blijft en de keuzes van inwoners serieus worden genomen, aldus de lokale VVD in een persbericht.

In Den Bosch heeft D66 een oproep gedaan voor een tweede wethouder omdat de partij de kans krijgt in de nieuwe coalitie een tweede wethouder te leveren. Haast is geboden! In Heerlen tekent zich een nieuwe coalitie af maar is de beslissende vraag niet of de partijen het inhoudelijk eens worden maar of de twee kleine fracties van D66 en Partij Hoensbroeks Belang samen zo snel mogelijk met een wethouderskandidaat komen, want dat is hun kans op een plek in het nieuwe beoogde college van de Limburgse stad. Ook in Vaals zijn de namen van de wethouders al bekend, terwijl de inhoudelijke onderhandelingen nog lang niet afgerond zijn. In Kampen staat de VVD juist buitenspel omdat de fractie geen wethouderskandidaat beschikbaar heeft.

Stemmenkanon

Dat verkiezingswinst geen garantie biedt om als wethouder door te gaan, toont het voorbeeld van Marianne Smitsmans in Roermond. Als lijsttrekker van GroenLinks-PvdA kreeg zij 3100 stemmen en was daarmee het kandidaat-raadslid met de meeste stemmen van alle kandidaten in alle Limburgse gemeenten. LVR, de partij van voormalig wethouder Jos van Rey, liet afgelopen week weten niet verder te willen met de partij van Smitsmans. In het raadsdebat uitte Smitsmans, die in 2012 Van Rey opvolgde en in de afgelopen periode met haar partij GroenLinks samen met LVR in het college zat, haar boosheid en verontwaardiging over de keuze van LVR. “Ik ben verbijsterd.”

Uitgang

Ruim honderd wethouders wachtten de uitslag van de verkiezingen niet af en maakten voor de raadsverkiezingen van 18 maart al bekend te stoppen. Anderen lieten juist weten opnieuw wethouder te willen worden, zoals Joey van Aken in Bergen op Zoom en Jeroen Rooijakkers in Veldhoven.

In beide gevallen werd afgelopen week duidelijk dat er op weg naar een nieuw college andere keuzes worden gemaakt. Van Aken maakte bekend dat hij nu ineens geen tweede termijn als wethouder wil. “Er is de laatste tijd van alles gebeurd”, zo liet hij in de regionale media optekenen. Die gingen op onderzoek uit en stelden vast dat de Bergense fractie van GroenLinks/PvdA een procedure wenst uit te voeren waarbij ook anderen zich mogen kandideren als wethouder voor een nieuw college.

De Veldhovense wethouder Rooijakkers, die voor de verkiezingen liet weten voor een derde termijn beschikbaar te zijn, verklaarde daarna toch geen wethouder te willen worden. Zijn eigen GroenLinks/PvdA zou inmiddels de voorkeur geven aan lijsttrekker en nieuwe fractievoorzitter Wessel Mandos om wethouder te worden, zo meldde de regionale media afgelopen dagen.

Gerard Rep, wethouder in het Noord-Hollandse Dijk en Waard, meldde afgelopen week dat hij niet meer terugkeert als wethouder. Zijn partij Lokaal Dijk en Waard ziet nu de formatie is begonnen de ervaren Rep niet langer als een van de kandidaten voor een of twee wethoudersposten. Rep liet op zijn eigen LinkedIn-pagina weten dat hij beschikbaar is om in een andere gemeente wethouder te worden.

Kiezen

Om in de race te blijven gokken wethouders vaak op twee paarden en zijn velen enkele maanden tegelijkertijd wethouder en raadslid en kunnen zo invloed uitoefenen op de uitkomst van de formatiebesprekingen. Uitzonderingen zijn er ook zoals VVD-wethouder Niels Bonenkamp, die in Landsmeer tot raadslid was gekozen maar hij bedankte om als raadslid zichzelf als wethouder te controleren. In het Zeeuwse Tholen hebben alle wethouders, Peter Hoek (SGP), Corniel van Leeuwen (ChristenUnie) en Hilde Moerland (VVD), die alle drie gekozen waren tot raadslid, ervan af gezien om raadslid te worden en hebben de voorkeur gegeven aan het wethouderschap. Volgens het drietal vallen de beide functies moeilijk te combineren. Van een voorsorteren op de uitkomst van de collegeonderhandelingen zou geen sprake zijn.

Wethouders-van-buiten die in hun eigen woonplaats tot raadslid zijn gekozen, mogen van de wet beide functies in tegenstelling tot wethouders uit de eigen gemeente niet combineren. Arend Meijer, wethouder in Renkum en gekozen voor D66 in de raad van Voorst, kende deze beperking niet. Hij is met tegenzin gestopt als wethouder in Renkum en heeft het verschil in regelgeving aangekaart bij de Tweede Kamerfractie van zijn partij.