VVD en D66 leveren in na weinig overtuigende maand

De afgelopen maand waren de Algemene Politieke Beschouwingen en werd er flink onderhandeld over de begrotingsplannen van het kabinet Jetten. Het proces stemt de kiezer niet tevreden en de tevredenheid met het kabinet blijft laag. De sterkste kritiek klinkt aan het adres van de VVD. Coalitiepartijen D66 en VVD worden door de kiezer afgestraft, terwijl JA21 en PRO profiteren. De politiek heeft zich te verhouden tot tegenstrijdige verwachtingen onder kiezers over constructief samenwerken en opkomen voor je principes, zo blijkt uit de Ipsos I&O-zetelpeiling van oktober 2026.

PRO neemt afstand, winst voor JA21; D66 en VVD leveren in

In de Ipsos I&O-zetelpeiling van 14 oktober is Progressief Nederland (PRO) met 28 zetels de grootste partij. De partij van Jesse Klaver groeide de afgelopen maanden gestaag (vanaf 20 zetels in oktober 2025) en laat nu een  duidelijk gat vallen met PVV (18, +1), D66 (15, -5) en VVD (15, -5), die allen op aanzienlijk virtueel verlies staan sinds de Tweede Kamerverkiezingen.

JA21 groeit en maakt deze maand een flinke sprong (+4), waarmee de partij nu op 18 virtuele zetels komt. Sinds de verkiezingen is dat een winst van 9 zetels. JA21 is nu virtueel even groot als de PVV.

VVD kop van Jut

Vooral de VVD krijgt veel kritiek van kiezers. Op de vraag ‘welke politieke partij of partijen het afgelopen maand – met Prinsjesdag, algemene en financiële beschouwingen – niet goed hebben gedaan’ noemt maar liefst 45 procent de VVD. Als we vragen ‘welke partij of partijen zijn er volgens u verantwoordelijk voor dat er nog geen  meerderheid is voor alle begrotingsplannen van het kabinet?’, wordt wederom de VVD het meest genoemd: door 41 procent van de kiezers. Kiezers van links tot rechts wijzen de VVD aan als de partij die meerderheden in de weg zit.

Waarom verliest de VVD in de zetelpeiling? De VVD leverde het afgelopen jaar 7 zetels in, deze zetels gingen vooral naar JA21. Deze kiezers verwijten de VVD ‘te links’ te zijn, te veel leunend naar PRO en D66. Daarnaast  wordt de partij een gebrek aan daadkracht verweten. Kiezers schrijven dat ze de VVD ‘te slap’ vinden en dat de  partij ‘zwalkt’ en ‘weinig standvastig’ is. Ook klinkt er onder een deel van de overstappers kritiek op het leiderschap van Dilan Yeşilgöz. Ter illustratie: “Ik heb mijn hele leven op de VVD gestemd maar daar zijn ze nu onder leiding van hun partijleider m.i. volledig de weg kwijt. Beslist niet in een kabinet met PRO zodat die nu hard lachend van alles binnen weet te halen zonder enige verantwoordelijkheid te hoeven dragen. Briljante strategie!”

Dilan Yeşilgöz krijgt nu de laagste waardering van de belangrijkste politiek leiders: een 3,7 (in september was dit nog een 4,3). Yeşilgöz werd de afgelopen maand zowel onder links-progressieve kiezers (nu een 2,8) als onder  rechts-conservatieve kiezers (nu een 3,9) minder populair. Onder centrumrechtse kiezers is haar waardering stabiel:  een 5,4. Slechts 8 procent van de VVD-kiezers zegt op de VVD te stemmen vanwege de leider, na de PvdD is dat  de laagste score van alle partijen. Ook de waardering voor VVD-fractievoorzitter Ruben Brekelmans daalde  afgelopen maand fors: van 5,9 naar 4,7.

Figuur 2: Welke politieke partij of partijen heeft/hebben het in deze periode wat u betreft… …goed gedaan? …niet goed gedaan?  Basis: alle kiezers, willekeurige helft van de steekproef (n = 1.075 en n = 1.072).

D66: ‘rechtser dan verwacht’

Ook D66 levert 5 zetels in ten opzichte van september. De partij krijgt nu 15 virtuele zetels, wat een verlies van 11 zetels sinds de verkiezingen betekent. Kiezers vertrekken met name naar PRO. De belangrijkste redenen daarvoor zijn dat D66 ‘verwachtingen niet heeft waargemaakt’ en wordt gezien als ‘rechtser’ dan kiezers hadden verwacht. De partij van Rob Jetten wordt een gebrek aan daadkracht en het niet nakomen van beloften verweten. Specifiek de samenwerking met de VVD, die veel overstappers een groot stempel op het kabinetsbeleid vinden drukken, is een pijnpunt.

Ook D66 deed het afgelopen maand volgens 35 procent van de Nederlanders niet goed bij de beschouwingen en daaromheen. Een kwart (25%) ziet D66 als (mede-)verantwoordelijk voor het uitblijven van meerderheden.

Premier Rob Jetten krijgt van kiezers gemiddeld een 4,8, – een middenmoot-score – en een daling van 0,3 punt vergeleken met september. Bij de verkiezingen van 2025, een jaar geleden, noteerde Jetten nog een 5,8, een vol punt hoger dan nu.

PRO: ‘constructief en effectief’

Een jaar na de Tweede Kamerverkiezingen staat PRO op 28 zetels in onze peiling, met de nummer 2 op 10 zetels afstand. PRO won 8 zetels sinds vorig jaar en deze kiezers zijn met name afkomstig van D66, vanwege de ‘te rechtse’ koers van die partij. Voor een deel zijn dit ook kiezers die in 2025 een strategische stem op D66 hebben uitgebracht en nu terugkeren op het linksere nest. PRO wordt gezien als socialer en groener, standpunten die kiezers ‘duidelijk’ naar voren zien komen.

Op de vraag welke politieke partijen het in deze periode goed hebben gedaan? wordt PRO met 20 procent het vaakst genoemd. Vooral het feit dat PRO de bezuinigingen op sociale zekerheid van tafel kreeg wordt als een wapenfeit gezien. Daarnaast klinkt door dat PRO ‘standvastig’ en ‘constructief oppositie’ voert; niet drammen, maar wel zorgen voor resultaat. Een aantal kiezers zegt spontaan dat ze PRO-leider Jesse Klaver de afgelopen tijd ‘helder’, ‘krachtig’ en ‘constructief’ vonden.

Toch is dit niet terug te zien in het waarderingscijfer voor Klaver. Hij wordt net als Jetten met een 4,8 beoordeeld, 0,3 punt lager dan in september. Deze daling is vooral te danken aan de rechts-conservatieve kiezers (van een 3,0 naar 2,6), maar ook onder links-progressieve kiezers steeg de waardering niet (van een 7,2 naar een 7,0). Ook bij PRO is de leider – net als bij de VVD – maar voor een klein deel (10%) een motief om op de partij te stemmen.

JA21: ‘rechts maar niet radicaal’

JA21 kreeg er het afgelopen jaar 9 virtuele zetels bij en afgelopen maand 4; kiezers die vooral kwamen van PVV en VVD. JA21 spreekt aan als rechtse partij die streng is op migratie, maar tegelijkertijd te boek staat als ‘redelijk’, ‘fatsoenlijk’ en ‘minder extreem’ dan PVV en FvD. Zo omschrijft een kiezer die overstapte vanaf FvD naar JA21 de partij als “rechts maar niet radicaal”. Veel overstappers naar JA21 zijn teleurgesteld in wat andere partijen, zoals de VVD en PVV, hebben kunnen bereiken. JA21 zien zij als een partij die duidelijk en standvastig is.

JA21 wordt gemiddeld door 13 procent gekozen als partij die het de afgelopen tijd goed gedaan heeft, waarmee het een tweede plaats bezet na PRO. JA21 wordt – net als PRO – gewaardeerd om de bereidheid mee te denken en haar standvastigheid. Veel rechtse kiezers voegen daaraan toe dat JA21 wil meedenken, maar: ‘jammer dat het niet geaccepteerd wordt’.

JA21-leider Joost Eerdmans is ongemerkt toegetreden tot de meest gewaardeerde politici van Nederland. Hoewel zijn waardering afgelopen maand evenmin steeg, staat hij met een 5,2 nu in de top drie van de belangrijkste leiders van het land, terwijl hij in 2024 nog een 4,4 scoorde.

Wispelturige kiezers: partijen moeten zich constructief opstellen, maar ook aan idealen vasthouden

We zien een opvallend verschijnsel bij de kiezers. De ontevredenheid met het kabinet Jetten neemt verder toe (nu is 74% ontevreden) en deze kiezers zijn ontevreden omdat het kabinet – volgens hen – niets voor elkaar krijgt, sommige partijen niet willen samenwerken en het partijbelang boven het landsbelang stellen. Maar zelf vinden kiezers het ook moeilijk over hun schaduw te stappen.

Van de oppositiekiezers vindt bijvoorbeeld de helft (50%) dat hun partij verantwoordelijkheid moet nemen en zich constructief zou moeten opstellen tegenover de regering (slechts een kwart vindt van niet). Maar van de oppositiekiezers vindt ook maar liefst 74 procent dat hun partij moet vasthouden aan haar principes, ook als de regering de begroting dan niet rond krijgt. En als we coalitiekiezers vragen wat zij het liefst zien, een akkoord met linkse of rechtse oppositiepartijen, houden ook zij overwegend vast aan hun eigen kamp. D66-kiezers willen het liefst over links of door het midden, VVD-kiezers willen over rechts of met beide en zeker niet over links. Ook vinden coalitiekiezers overwegend dat de coalitie niet afhankelijk moet worden van één oppositiepartij voor een meerderheid voor de begrotingsplannen, slechts één op de tien vindt het wel een goed idee om met één partij samen te werken.

Steun voor gemaakte beleidskeuzes

Ook is het opvallend dat kiezers het met de sociaal-economische keuzes die de afgelopen maand gemaakt zijn best eens zijn. De algehele ontevredenheid zit dus niet zozeer op de inhoud, meer op het politieke proces. 

Dat de twee bezuinigingen op de sociale zekerheid (WW en WIA) van tafel zijn, kan op vrij veel bijval rekenen: 53 procent van de kiezers staat achter gelijkblijven van de WW (19% is daar tegen) en 52 procent vindt het goed dat de hoogte van de uitkeringen van de WIA hetzelfde blijft, slechts 17 procent is daar tegen. Vooral PRO-kiezers zijn hier – logischerwijs – voor (69% en 68%), maar ook minimaal de helft van de kiezers van D66, PVV, CDA en FvD. Zelfs VVD-kiezers zijn er vaker voor (45% en 41%) dan tegen (30% en 23%). Kortom: kiezers over de hele breedte zijn er – per saldo – niet treurig om dat de bezuinigingen van tafel zijn. 

Het invoeren van een vermogenswinstbelasting krijgt eveneens relatief veel steun. De helft van de kiezers staat er achter, een kwart is tegen. Van de VVD-kiezers is maar liefst 71 procent hier voor (11% is tegen) en ook JA21-, D66- en CDA-kiezers zijn overwegend voor. PRO-kiezers zijn iets minder enthousiast, maar per saldo vaker voor dan tegen (42% voor, 36% tegen). Als deze maatregel betaald zou worden door meer belasting op te leggen aan werkenden, gaat deze steun fors omlaag (nog slechts 27% van de Nederlanders staat er dan achter). Het is nu nog onduidelijk waar het kabinet de dekking vandaan gaat halen, maar als het geld bij de werkenden gehaald zou worden mag het kabinet wederom rekenen op protest.

Onderzoeksverantwoording

We voerden dit onderzoek uit in samenwerking met Café Kockelmann (WNL). Dit onderzoek vond plaats van maandag 12 tot en met woensdag 14 oktober 2026. In totaal werkten 2.147 Nederlanders van 18 jaar of ouder mee aan het onderzoek onder kiezers. De steekproef is volledig getrokken in het I&O Research Panel.

De onderzoeksresultaten zijn gewogen op geslacht, leeftijd, regio, opleidingsniveau en stemgedrag bij de Tweede Kamerverkiezingen in oktober 2025. De weging is uitgevoerd conform de richtlijnen van de Gouden Standaard (CBS). Hiermee is de steekproef representatief voor de kiesgerechtigde Nederlandse inwoners (18+), voor wat betreft deze achtergrondkenmerken. Bij onderzoek is er sprake van een betrouwbaarheidsinterval en onnauwkeurigheidsmarges. In dit onderzoek gaan we uit van een betrouwbaarheid van 95 procent. Bij een steekproef van n=2.000 en een uitkomst van 50 procent is er sprake van een foutmarge van plus of min 2,2 procent.