Overslaan en naar de inhoud gaan

Regionale samenwerking maakt verwachtingen niet waar

Gemeenschappelijke regelingen maken de verwachtingen niet waar, zo blijkt uit een rondgang onder 31 gemeenteraadsleden en wethouders.

gemeenschappelijke regeling
- Shutterstock

Gemeenschappelijke regelingen maken de verwachtingen niet waar, zo blijkt uit een rondgang van Binnenlands Bestuur onder 31 gemeenteraadsleden en wethouders. Zij geven de samenwerkingsverbanden gemiddeld een magere 5,8. Opvallend is het verschil tussen raadsleden, die gemiddeld een 4,5 geven, en wethouders, die met een 6,7 aanzienlijk positiever oordelen. Experts herkennen het beeld dat naar voren komt.

De gemeenschappelijke regeling is niet geliefd

‘Niemand houdt van de regio, maar toch worden de regio’s steeds belangrijker’, constateert Geerten Boogaard, hoogleraar decentrale overheden aan de Universiteit Leiden. Niet toevallig stuurt het kabinet eind dit jaar zijn visie op de positie van de regio binnen het openbaar bestuur naar de Tweede Kamer. Daarin zet de regering ook uiteen wat dit betekent voor de samenwerking tussen gemeenten, provincies en het rijk. Nu zit een gemeente gemiddeld in 42 samenwerkingsverbanden.

Binnenlands Bestuur vroeg raadsleden en wethouders hoe zij aankijken tegen het functioneren van gemeenschappelijke regelingen. Hebben raadsleden wel voldoende invloed? En kan het ook anders of beter?

De twaalf raadsleden en twintig wethouders die de vragen beantwoordden, zijn veelal afkomstig uit gemeenten met 10.000 tot 15.000 inwoners. De meeste deelnemers komen uit Noord-Brabant en Zuid-Holland. Iets meer dan de helft is lid van een lokale politieke partij. Op de vraag in hoeverre een regionale samenwerking bijdraagt aan het realiseren van de gemeentelijke doelen, antwoordt 35 procent ‘in redelijke mate’. Een even grote groep van 29 procent zegt ‘geringe’ en ‘grote’ mate. Het beeld verandert wanneer er specifiek wordt gekeken naar de antwoorden van raadsleden en wethouders. Wethouders zijn aanmerkelijk positiever dan raadsleden.

Toch is het gemiddelde beeld van beiden opvallend te noemen: 71 procent vindt de samenwerking in redelijke tot zeer grote mate aan de gemeentelijke doelstellingen bijdragen, terwijl het gemiddelde waarderingscijfer een 5,8 is. Daarbovenop vindt bijna twee derde van de gemeentebestuurders hebben gereageerd dat regionale samenwerkingsverbanden het qua resultaat niet beter doen dan individuele gemeenten of provincies. Hierbij zijn de verschillen tussen raadsleden en wethouders te verwaarlozen.

Klik om te vergroten

Geen keuze

Maken gemeenschappelijke regelingen hun verwachtingen niet waar? ‘Samenwerking wordt vaak niet gekozen omdat men het graag wil, maar omdat men niet anders kan’, reageert Rob de Greef, bijzonder hoogleraar recht van de decentrale overheden aan Maastricht University. ‘Dat maakt waarschijnlijk waarom men wél vindt dat samenwerking iets toevoegt en van belang is, maar niet dat samenwerkingsverbanden het beter doen dan gemeenten.’

Gemeenschappelijke regelingen zijn als kankergezwellen

Een raadslid

Gemeentebestuurders die vinden dat het resultaat wel beter is, zeggen onder meer dat individuele gemeenten gebruikmaken van kennis en kunde van het samenwerkingsverband. Een raadslid noemt kostenbesparing als argument (‘minder ambtenaren’). Een Drentse bestuurder zegt dat ‘met gezamenlijk afgestemde strategieën en aanpakken we meer meters maken’. ‘In Drenthe kunnen we hulp aan dak- en thuislozen concentreren in de twee of drie steden en andersoortige hulp juist in de plattelandsgemeenten onderbrengen.’

Het belangrijkste overheidsnieuws van de dag

Schrijf je in voor de Binnenlands Bestuur nieuwsbrief

De bestuurder wijst op de vluchtelingenopvang die ‘middels de Drentse puzzel’ goed wordt verdeeld over de gemeenten. ‘Daarnaast kunnen we in samenwerking met de provincie ons cultureel erfgoed beter in samenhang beheren en stemmen we met elkaar af wie voor welke doelgroep bouwt.’ Verder vindt iets meer dan de helft dat de gemeente in algemene zin onvoldoende invloed heeft op de besluitvorming binnen regionale samenwerkingsverbanden.

Volgens de invullers zijn vooral inwoners (75 procent) en ondernemers (70 procent) hiervan de dupe, gevolgd door de gemeenteraad (65 procent). Twee derde vindt regionale samenwerking in het belang van de gemeente, waarbij wethouders positiever zijn dan raadsleden. Voor het rijk, de regio als geheel en maatschappelijke organisaties (allen 70 procent) heeft de regionale samenwerking volgens de respondenten de meeste toegevoegde waarde, gevolgd door de gemeente als organisatie (68 procent). Voor de gemeenteraad heeft de regionale samenwerking geen tot weinig waarde, vindt 65 procent.

Verdeel en heers

‘Gemeenschappelijke regelingen zijn als kankergezwellen’, vindt een raadslid. ‘Ze groeien zonder dat er een mogelijkheid is om dit te stoppen door de raad. Onder het motto: verdeel en heers.’ Een wethouder stelt dat ‘ambtenaren de facto ons land, onze provincies en gemeenten regeren’. ‘Regionale samenwerkingsverbanden zetten de gemeenteraden steeds verder op afstand. Formeel is er sturingsruimte en budgetrecht, in de praktijk is hiermee zeer beperkt invloed uit te oefenen door de gemeenteraad.’

Raadsleden hebben de voorkeur voor ongeveer vijftien regionale samenwerkingsverbanden; wethouders kiezen gemiddeld voor 25

Regionale samenwerkingsverbanden zijn in hoge mate niet democratisch gekozen, maar maken wel regelgevend beleid, waarmee zowel gemeenten, raden als colleges worden geconfronteerd.’ Een andere wethouder wijst erop dat de invloed van kleinere gemeenten beperkt is. Anderen zien voordelen. ‘Door regionale samenwerking wordt het lokale belang net op een slagvaardiger niveau vertegenwoordigd dan wanneer je dat als gemeente alleen of in groter verband doet’, aldus een wethouder. ‘Alle onderdelen van de keten, van het rijk tot de inwoner, heeft daar voordeel van.’

Uit de rondgang blijkt verder dat 80 procent denkt dat de gemeente in hooguit dertig samenwerkingsverbanden actief is. Of dit klopt, is lastig te verifiëren, maar het gemiddeld aantal samenwerkingsverbanden is 42. Een aantal van achttien of negentien samenwerkingsverbanden wordt gezien als ‘ideaal’. Raadsleden hebben de voorkeur voor ongeveer vijftien samenwerkingsverbanden; wethouders kiezen gemiddeld voor 25. Dat loopt behoorlijk uiteen. Bijna niemand vindt een extra bestuurslaag tussen gemeente en provincie om de regionale samenwerking te verbeteren een optie. Nu heeft 62 procent onvoldoende of geen grip op het werk van de regionale samenwerking. Bij de raadsleden is dat gevoel sterker dan bij de wethouders, maar ook bij de wethouders zegt de helft: onvoldoende grip. Gezamenlijk wil 62 procent meer mogelijkheden om invloed uit te oefenen.

Op de vraag welke taken het beste bij een regionaal samenwerkingsverband passen, wordt ‘arbeidsmarkt’ het meest genoemd, gevolgd door ‘energie’. ‘Financien’ wordt het minst genoemd door de invullers. Een wethouder vindt dat de regio geen democratische legitimiteit heeft, ‘dus daar dient ook geen beleid gemaakt te worden’. ‘De regio moet zich beperken tot uitvoering, want door schaalvergroting kunnen sommige zaken gemakkelijker via de regio worden opgepakt, zoals doelgroepenvervoer of belastingheffing.’

Geen grip

Peter Duvekot, voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor Raadsleden, laat weten het beeld uit de rondgang te herkennen. ‘Van raadsleden horen we vaak dat ze geen grip hebben op regionale samenwerking.’ Het onderwerp lijkt meer te leven in kleinere gemeenten, valt hem op. ‘Wellicht omdat die meer aangewezen zijn om bepaalde zaken in regionaal verband op te pakken.’

De Wethoudersvereniging ontvangt ‘wel eens’ signalen over de complexiteit van regionale samenwerking en beperkte invloed op besluitvorming. ‘Tegelijk ziet men vaak ook het nut van regionale samenwerking.’ Opvallend vindt de vereniging de gematigde waardering en dat een aanzienlijk deel van de respondenten onvoldoende grip en invloed ervaart. ‘Tegelijkertijd wordt ook de toegevoegde waarde van regionale samenwerking erkend. Het is dus geen uitsluitend negatief beeld.’

Het duidelijke ‘nee’ van de wethouders over het toevoegen van een extra bestuurslaag tussen gemeenten en provincies vindt de vereniging ‘begrijpelijk’. Duvekot: ‘Er zijn nu al veel lagen en regionale samenwerkingen zijn an sich ook weer bestuurlijke gremia.’ Regionale samenwerking is voor veel gemeentelijke opgaven noodzakelijk, aldus de vereniging. ‘Tegelijkertijd moeten verantwoordelijkheden en bevoegdheden helder zijn en moeten wethouders voldoende invloed kunnen uitoefenen, vanuit hun uitvoeringspraktijk gezien.’

Volgens de raadsledenvereniging kan regionale samenwerking ‘idealiter’ zorgen voor een verlichting van het takenpakket. ‘Maar die verlichting treft de ambtelijke organisatie, voor de raad is het eerder een verzwaring.’ Ook komen de kaderstellende rol én de volksvertegenwoordigende rol van de gemeenteraad in het gedrang. ‘Vaak komt alleen de controlerende rol van de raad in regionale samenwerking aan bod, als dit al voldoende gebeurt.’ Een gemeenschappelijke regeling is verlengd lokaal bestuur. ‘Dan moet de raad er ook echt over gaan, dat lukt nu te weinig met alleen een zienswijze achteraf.’ Een advies aan minister van Binnenlandse Zaken Pieter Heerma (CDA) is: geen extra bestuurslaag. ‘De democratische legitimatie komt in het geding als raadsleden de grip verliezen op deze samenwerkingen. Kijk goed naar wat er redelijkerwijs vanuit de regio bij gemeenteraden kan worden neergelegd qua werklast.’

Klik om te vergroten

Sociaal domein

Raadsleden, wethouders en burgemeesters beschouwen regionale samenwerkingsverbanden – na het rijk en het gemeentebestuur – als meest invloedrijk voor de belangrijke besluiten voor hun inwoners, zo bleek eerder al uit de Basismonitor Politieke Ambtsdragers 2024. ‘Dat geldt vooral voor het sociale domein’, zegt Hans Vollaard, universitair hoofddocent politicologie aan de Universiteit Utrecht en één van de auteurs van de monitor.

Wat hij nog mist in de rondgang, is of en hoe regionale samenwerkingsverbanden het lastiger maken om als gemeentebestuur nog prioriteiten te stellen tussen verschillende taken op basis van belangen en waarden die tegen elkaar worden afgewogen. ‘Door regionale samenwerkingsverbanden is een gemeentebestuur gebonden aan regionale afspraken, soms verplicht, waardoor het niet snel en makkelijk de (financiële) nadruk naar andere beleidsonderwerpen kan schuiven, als het dat op grond van bepaalde waarden en belangen nodig acht.’

Voor Boogaard is het algemene beeld van de rondgang ‘niet verbazend’. ‘Ik denk dat regio’s geen antwoord zijn op een vraagstuk van schaal, maar dat ze een bestuurlijke samenwerking tussen wethouders en vakdepartementen mogelijk maken die goed aansluit bij onze regenteske bestuurscultuur: het resultaat telt.’ Jammer dus van die gemeenteraad en het democratisch tekort, ‘maar er gebeuren mooie dingen die anders niet (zo goed) zouden gebeuren. Dat soort redeneringen hoor je vaak.’

Boogaard pleit voor meer verbinding met degenen die de regionale samenwerkingsverbanden inhoudelijk evalueren. ‘Het Integraal Zorgakkoord wordt vaak bejubeld, maar waaruit blijkt dat de zorg ook inhoudelijk beter wordt van regionalisering? Wat ik daarover las, stemt niet meteen hoopvol.’ Compenserende maatregelen voor raadsleden rond verlengd lokaal bestuur noemt de hoogleraar ‘schijnbewegingen’.

Boogaard ziet meer in het organiseren van een ‘politieke achtervolging’. ‘Hoe organiseer je de politiek op regionaal niveau? In Utrecht trekken de griffiers een interessant project om hun raadsleden gezamenlijk meer in positie te krijgen. Denk ook aan meer regionaal digitaal vergaderen of vaker verenigde vergaderingen organiseren. En uiteindelijk een goed uitgedachte federatiegemeente mogelijk maken.’

* Lees de hele reactie van Rob de Greef op www.binnenlandsbestuur.nl

Politiek-bestuurlijke sensitiviteit

Politiek-bestuurlijke sensitiviteit

Regionale samenwerking gaat gepaard met complexe machtsstructuren, informele besluitvorming en tegengestelde belangen. Weet jij hoe je als raadslid of bestuurder effectief invloed uitoefent in dit krachtenveld, ook zonder formele doorzettingsmacht? Ontwikkel je politiek-bestuurlijke sensitiviteit en leer hoe je grip houdt op besluitvorming die jouw gemeente raakt.

schrijf u vandaag nog in

Plaats als eerste een reactie

U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.

Melden als ongepast

Door u gemelde berichten worden door ons verwijderd indien ze niet voldoen aan onze gebruiksvoorwaarden.

Schrijvers van gemelde berichten zien niet wie de melding heeft gedaan.

Bevestig jouw e-mailadres

We hebben de bevestigingsmail naar %email% gestuurd.

Geen bevestigingsmail ontvangen? Controleer je spam folder. Niet in de spam, klik dan hier om een account aan te maken.

Er is iets mis gegaan

Helaas konden we op dit moment geen account voor je aanmaken. Probeer het later nog eens.

Maak een gratis account aan en geniet van alle voordelen:

Heeft u al een account? Log in

Maak een gratis account aan en geniet van alle voordelen:

Heeft u al een account? Log in