Hoe schrijf je een coalitieakkoord?

Aan alle formerende partijen in gemeenten straks de schone taak om weer een goed coalitieakkoord te schrijven. Maar hoe doe je dat? De Rekenkamer Krimpenerwaard keek naar ervaringen bij gemeenten in heel Nederland en formuleerde handvatten om als gemeenteraad goed te kunnen (bij)sturen op ambities en resultaten. Resultaat is een checklist die raadsleden kunnen gebruiken bij het opstellen van een (coalitie)akkoord.

Quick scan

Raadsleden bleken daar behoefte aan te hebben, bleek uit een informatierondje dat de rekenkamer afgelopen zomer maakte langs de raadsfracties van Krimpenerwaard. De voornaamste vraag: hoe kan een coalitieakkoord het meeste effect bereiken in de gemeente? De rekenkamer besloot de gemeenteraad met een ‘quick scan’ handvatten te bieden om te kunnen sturen op de realisatie van de ambities in een akkoord 2026-2030. Maar de checklist in het rapport 'Akkoord: Van ambities naar resultaat' is ook handig voor andere gemeenten.

Geen verplichting

De rekenkamer stelt ten eerste vast dat besluitvorming over een akkoord een belangrijk beginpunt is voor de kaderstellende rol van de raad. Een akkoord kan raadsleden helpen bij de controlerende rol in de verdere raadsperiode. Het opstellen van een akkoord is een manier om te sturen op het realiseren van de ambities voor de komende vier jaar. Het vastleggen van ambities in een akkoord kan ook helpen om achteraf te controleren of de ambities zijn behaald. Overigens is er geen wet die raadsfracties verplicht om een akkoord te sluiten. Het is dus een keuze van de raadsfracties om dit wel te doen.

Politiek bindmiddel

Een akkoord is doorgaans een ‘politiek bindmiddel’ tussen verschillende partijen, maar zorgt ook voor sturing voor de komende raadsperiode, informeert de raad en de inwoners en is een manier om legt verantwoording af te leggen. De rekenkamer onderscheidt drie vormen van akkoorden: een coalitieakkoord, een raadsakkoord (met alle partijen in de gemeenteraad) of een akkoord waarbij de samenleving actief betrokken is bij het opstellen: een zogenoemd ‘samenlevingsakkoord’.

Doeltreffend en doelmatig

De centrale onderzoeksvraag van de rekenkamer was: welke handvatten zijn er voor de gemeenteraad om te komen tot een doeltreffend en doelmatig akkoord in de gemeente Krimpenerwaard? En die handvatten zijn, zoals eerder gezegd, ook bruikbaar voor andere gemeenten. Het gaat erom te komen van ambities naar resultaten en dat gaat in enkele fases: eerst van ambities naar akkoord, vervolgens de vertaling naar diverse programma’s en plannen. De uitvoering leidt weer tot resultaten en het monitoren daarvan kan leiden tot bijsturing van beleid of bijstelling van ambities uit het akkoord.

Informatie ophalen

Bij het opstellen van het akkoord is het verstandig om alle relevante informatie te verzamelen én te benutten en die niet alleen op te halen bij de deskundige ambtelijke organisatie, maar ook bij inwoners, ondernemers en maatschappelijke instellingen. Ook is het handig om een goede opbouw te bedenken voor het akkoord, bijvoorbeeld de ambities aan de hand van thema’s of programma’s. Geef ook de financiële gevolgen aan en prioritering van de ambities. Geef daarbij aan hoe het akkoord doorwerkt in de planning & control cyclus en maak afspraken over monitoring en eventuele bijstelling van de ambities. Formuleer die ambities met de volgende vier vragen: wat willen we bereiken? Wat is de doelgroep? Wat gaan we daarvoor doen? En wat mag het kosten?

Consistent zijn

Bij de vertaling naar programma’s en plannen is het zaak om het collegeprogramma of uitvoeringsprogramma, maar ook planning & control-documenten en beleidsnota’s te benutten om de uitvoering van het ‘hoogover’ akkoord in gang te zetten. Het is voor de navolgbaarheid belangrijk dat het akkoord, het collegeprogramma, de kadernota, de begroting en het jaarverslag goed op elkaar aansluiten. Dat is mogelijk door consistent te zijn in de indeling en de terminologie. Maak in het collegeprogramma ook de ambities uit het akkoord concreet door het benoemen van onderliggende doelen, inspanningen, prestatie-indicatoren en financiële middelen. Weeg op basis van de concreetheid van het akkoord af of de gemeenteraad het collegeprogramma ter kennisname aanneemt of dat raadsbesluitvorming nodig is. Tot slot is het van belang om een duidelijke koppeling te maken tussen elementen uit het collegeprogramma en de planning & control documenten.

Vinger aan de pols

Als derde geeft het rapport handvatten voor het monitoren van de resultaten, oftewel: hoe kan de gemeenteraad de vinger aan de pols houden wat betreft het bereiken van de gewenste ambities? Maak dan gebruik van de planning & control documenten, zoals de kadernota, begroting en jaarrekening, maar ook een mid-term of end-term review. Als voorbeeld wordt een aanbeveling uit ander onderzoek aangehaald: houd aan het eind van de bestuursperiode een raadsdebat over in hoeverre de collegedoelen zijn gehaald, zodat helder verantwoording wordt afgelegd aan de inwoners. Maak de voortgang ook visueel inzichtelijk via een dashboard of met tabellen. De raad kan de mid-term review of de kadernota ook gebruiken om bij te sturen of bij te stellen. Zorg dan wel dat de tekst blijft aansluiten bij het originele akkoord om de ambities goed te kunnen blijven volgen.

Toon input gemeenteraad

Tot slot publiceert de rekenkamer ook nog een aantal tips van geïnterviewden voor het onderzoek voor een toekomstig akkoord. Zorg bijvoorbeeld voor een balans in de formulering van ambities. Te vaag leidt namelijk tot verschillen in interpretatie, maar te gedetailleerd tot beperkte ruimte voor uitvoering en mogelijk bijstelling. Maak duidelijk wat de functie van het coalitieakkoord is: een startdocument of de koersbepaling voor de komende vier jaar? Geef ook aan waar de sturingsinstrumenten van de gemeenteraad zijn bij het samenstellen en vaststellen van de ambities in het akkoord. Laat ook zien hoe de input van de raad in het collegeprogramma is verwerkt. En bouw het akkoord op aan de hand van bestaande programma’s: dat werkt prettig en zorgt voor continuïteit. En presenteer een toelichting bij de uiteindelijke scores, ‘zodat het geen afrekenlijst wordt’.