Gemeenten besteden uit, bedrijven voeren uit. Maar wie bepaalt?

Particuliere bedrijven doen vaak gemeentewerk. Onderhands en vaak via raamcontracten. Afspraken over prijs, kwaliteit en looptijd moeten vooraf helder zijn. Volgens de ‘Monitor Aanbestedingen’ wordt door overheidsland voor circa 120 miljard bij derden ingekocht. Een bedrag dat elk jaar met 5 miljard stijgt. Het deel van gemeenten is aanzienlijk. Vooral ICT, Consultancy, Facilitaire Dienstverlening, Veiligheid, Infrastructuur en Engineering zijn de geldverslinders. De grens tussen uitbesteden en afhankelijkheid vervaagt.

Directe inkoop dat fout gaat haalt het nieuws. De mondkapjesaffaire is ruimschoots bekend. En ook het overheidsbedrijf Centraal Orgaan Opvang Asielzoekers heeft er een potje van gemaakt. Als in 2022 de vluchtelingenstroom piekt sluit ondernemer René Derksen, eigenaar van bedrijf LCHD, als tussenpersoon samen met Bob van der Valk van de bekende hotelketen een deal voor het COA. Derksen ontvangt voor ruim € 400 miljoen aan opdrachten van het COA en keert zichzelf meer dan € 44 miljoen dividend uit. Pure criminaliteit wat toevallig aan het licht komt door een verkeerde email naar de hotels.

Meest stuitend is de prijs van € 320 per toekannacht. Bij een deal met ‘volledige hotelbezetting’ zou € 50 per nacht al top zijn. Hier werd schaamteloos belastinggeld over de balk gesmeten. COA wast laf haar handen in onschuld en verschuilt zich achter een wetsregel dat aanbesteden voor huurdiensten zou uitzonderen. Vreemd genoeg krijgen de COA-bestuursleden geen schop onder hun kont, wordt de verantwoordelijke minister niet afgerekend. Zelfs de manier van werken verandert niet.

Hoe zit dit nou bij gemeenten? Ook daar komen raamcontracten veel voor. Keurig en geruisloos volgens het boekje vloeien zo enorme sommen belastinggeld naar IBM, Microsoft, CapGemini, SAP, Atos, BMC, Rijnconsult, Arcadis of Boskalis. Onder het keurige etiket efficiency schuilt de harde werkelijkheid van aandeelhouderswaarde en winstmaximalisatie als eerste doel. Hun moraal doet niet onder voor Sywert of Derksen maar is geraffineerder. Geen dubieuze nooddeals maar via poldertafels wordt de bovenstroom op beschaafde manier bewerkt. Hun branche organisaties bewerken keurig binnen de lijntjes de beleidsbeslissers in hun voordeel.

Deze bedrijven zetten intussen geen amateurs in maar getrainde geloof-verkopers aangevuurd door bonussen en leaseauto’s. Ze kennen het ambtelijke krachtenveld, voelen feilloos wie het echt voor het zeggen hebben en zoeken op elk niveau de poortwachters die toegang geven tot de besluitvorming. Transparantie is daarbij vooral lastig omdat contractwaarden en afspraken worden afgeschermd als ‘commercieel gevoelig’. Net als Derksen en van der Valk profiteren nergens voor terugdeinzende onderhandelaars van de naïviteit van de overheid en lichten zo de samenleving op. Hier wordt dit eufemistisch meestal samenwerken genoemd in plaats van criminaliteit. Maar wat is het verschil?

Wie gemeentebegrotingen doorneemt ziet een opvallend patroon. Miljoenen vloeien naar keer op keer dezelfde grote marktpartijen. Door privatiseren van overheidsverantwoordelijkheid zijn gemeenten van hen afhankelijk gemaakt en veel opdracht gevende ambtenaren doorzien het geraffineerde verkoopspel niet. Wat bestuurlijk hoort te beginnen met het formuleren van een heldere visie en duidelijke kwaliteitseisen is zoek. Laat staan het ambtelijk beheersen van risico’s, informatie selecteren of scenario’s schrijven. Een logisch gevolg van tientallen jaren beleid waarbij geen geld is gestopt in noodzakelijke kennis maar in vage competenties als politieke sensitiviteit. En de rekening belandt bij de belastingbetaler. Overigens contracteert het COA tot de dag van vandaag gewoon verder bij de hotels.