Het evaluatiestelsel klopt en juist daarom leren we niets

Stel, een masterstudent levert een scriptie in. Geen heldere vraagstelling, geen probleemanalyse, geen theorie, maar wel een keurig proces en een net format. U geeft een onvoldoende. Natuurlijk. Leg nu een willekeurig beleidstraject langs diezelfde lat. Wat was de beoogde maatschappelijke uitkomst? Welke analyse ligt aan het probleem ten grondslag? Welke veronderstellingen verbinden de maatregel met het effect? Wie eerlijk kijkt, ziet hoe vaak het antwoord ontbreekt en hoe vaak we dat niet eens als een probleem ervaren.

Dit is geen onkunde of onwil, maar een systeemkenmerk. We zijn naar binnen gericht. We dienen de minister, we zijn zichtbaar in de lijn, we halen de planning, we maken geen gedoe. Dat zijn geen karakterfouten; het zijn de ongeschreven regels die bepalen wie hier carrière maakt. Max Herold promoveerde er in 2017 op (Omgaan met ongeschreven regels). Die regels sturen onze aandacht stelselmatig weg van de plek waar beleid zou moeten werken: de samenleving.

Zo ontstaat ‘onze werkelijkheid’: een binnenwereld met eigen maatstaven, waarin een traject geslaagd is als het snel is verlopen en niemand in verlegenheid heeft gebracht, ongeacht het effect buiten. Het stelsel klopt keurig: het Beleidskompas is gevolgd, de evaluatieparagraaf is ingevuld. De evaluatie leunt op een beleidstheorie. Maar wanneer daarin de achterliggende bedoeling en de analyse ontbreken, is er niets om aan te toetsen en wordt evalueren een rituele bevestiging achteraf. We bouwen tunnels: keurig aangelegd, maar van nergens naar nergens. Met andere woorden: het evaluatiestelsel is procedureel op orde en juist daarom onmachtig.

Dit is geen zwartkijken. De rijksoverheid geeft het zelf toe. In het rapport Reflecties en lessen Inzicht in Kwaliteit 2018-2021 (2021) staat dat evaluaties te vaak als een afrekening worden ervaren en dat doelen vooraf zelden scherp genoeg zijn om er achteraf van te leren. Maar het antwoord op die diagnose is telkens hetzelfde: een scherper kompas, een strakkere agenda, nog een format. Juist daarin schuilt de denkfout. Elk nieuw format bevestigt de reflex dat kwaliteit uit procedures voortvloeit en versterkt daarmee de geslotenheid die het probleem vormt. Meer instrumenten maken het dus erger, niet beter.

Dit is geen kwestie van kunnen zien; gereedschap is er genoeg. Het is een kwestie van mogen en durven zien. Wie een bedoeling uitspreekt, wordt eigenaar; eigenaar zijn betekent verantwoordelijk zijn, en verantwoordelijkheid voelt als een risico. Zolang falen persoonlijk wordt afgerekend, kiest elke verstandige ambtenaar rationeel voor proces boven inhoud. Dat is geen luiheid; het is zelfbehoud.

De vraag is dus niet of we beter kunnen evalueren. De vraag is of we onszelf toestaan die werkelijkheid binnen te laten, ook als die ons ongelijk geeft. Wie nu denkt: ‘Maar wij evalueren hier echt serieus’, moet weten dat juist daar het gesprek begint. Welke bedoeling van uw belangrijkste dossier zou u durven opschrijven als u wist dat falen niet tot een afrekening zou leiden?

Peter Marks, David Vaandrager en David-Paul Boender