Wat wil dit kabinet met de bijstand?

De nieuwe minister van Werk en Participatie, Thierry Aartsen (VVD) mag zich vanavond, 24 maart, voor het eerst verantwoorden over het beleid rondom de Participatiewet. De vaste commissie voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid buigt zich onder andere over de taaleis en de verbeteringen die zijn doorgevoerd met het wetsvoorstel Participatiewet in Balans. Wat staat er op het spel?

Ingeslagen pad

De fundamentele herziening van de Participatiewet is al jaren onderweg en ook deze nieuwe minderheidscoalitie van D66, VVD en CDA wil ‘door met het ingeslagen pad’. Zo viel al te lezen in het coalitieakkoord. Die is kort gezegd dat meer mensen de Participatiewet uit moeten, weer aan het werk, maar dat de groep die echt niet kan werken ook niet constant gevraagd wordt dit toch te doen. Meer uitgaan van vertrouwen, maar strikt handhaven op de plichten die bijstandsgerechtigden hebben, en bijvoorbeeld fraude.

Andere toon sinds Schoof

Dat laatste, die nadruk op handhaving en het in stand houden van de taaleis, is het VVD-sausje dat staatssecretaris Jurgen Nobel tijdens het kabinet-Schoof goot over de hervorming van de Participatiewet. Onder zijn voorganger, Carola Schouten (ChristenUnie), inmiddels burgemeester van Rotterdam, was het standpunt ten aanzien van de strikte handhaving een stuk minder uitgesproken. De focus op betaald werk werd onder Nobel groter, terwijl verschillende instanties juist adviseerden die focus te verleggen naar realistischere perspectieven voor een deel van de bijstandsgerechtigden. Namelijk degenen met een grotere afstand tot de arbeidsmarkt.

Ziek in de bijstand

Juist dat vraagstuk bleek ook voor het kabinet-Schoof onoplosbaar. Want net als eerdere bewindspersonen moest ook Nobel erkennen dat een groot deel van de mensen in de bijstand daar eigenlijk niet de juiste plek is: een fors aandeel van de uitkeringsontvangers is bijvoorbeeld chronisch ziek of kampt met een beperking. Zeker nu de Wajong sterk is versoberd neemt dit aantal alleen maar toe. Die mensen moeten uit de bijstand, schreef het toen al demissionaire kabinet medio 2025. Want dat is een tijdelijke vangnetregeling. Maar, waar ze dan heen moeten? Dat bleef ongewis en aan een volgend kabinet om te bepalen.

Wat vindt het nieuwe kabinet?

Die vraag lijkt wat de Participatiewet betreft ook direct de grootste uitdaging voor de nieuwe VVD-minister, Thierry Aartsen. In totaal gaat het om honderdduizenden mensen die ziek in de bijstand zitten. Hoe dit kabinet hierover denkt is vooralsnog onduidelijk. In het coalitieakkoord refereren de partijen enkel aan het ‘bewezen succesvol model in Rotterdam’, juist een gemeente die streng handhaaft op het gebruik van bijstandsmiddelen. Langzaam beginnen maatschappelijke organisaties zich ook te roeren, nu de nieuwe bewindspersonen langzamerhand eigen beleid gaan schrijven.

Brief van MIND

Zo heeft MIND, de belangenbehartiger voor mensen met psychische problematiek, de vaste Kamercommissie een uitgebreide brief opgeroepen ervoor te pleiten om mensen die langdurig niet kunnen werken uit de Participatiewet te halen en een betere regeling te bieden. Een optie die Nobel dus al verkende, maar nooit concreet wist te maken. MIND wil graag dat dit verder wordt onderzocht, maar maakt zich zorgen om het feit dat er geen geld voor is vrijgemaakt. Concreet stelt de belangenorganisatie voor een regeling op te zetten met voorwaarden die vergelijkbaar zijn met de oude Wajong.

Vuurdoop

Voor minister Aartsen wordt het commissiedebat daarmee meer dan een eerste kennismaking met het dossier. Er liggen echt grote vraagstukken. De Kamer zal vooral willen horen of het kabinet vasthoudt aan de huidige koers van aanscherpen en activeren, of dat er daadwerkelijk werk wordt gemaakt van het signaal dat een groot deel van de mensen simpelweg niet kan werken. De antwoorden van vanavond zullen een eerste beeld geven van hoe dit kabinet de toekomst van de Participatiewet voor zich ziet.