Overslaan en naar de inhoud gaan

Minister Aartsen (VVD) wil een nieuwe koers voor de Participatiewet

‘We moeten ervoor zorgen dat die wet functioneert.’

Groep mensen staat in een magazijn met witte dozen; een man in geel shirt gebaart met open hand.
Minister Thierry Aartsen in gesprek met een statushouder tijdens een werkbezoek - Foto: Robin van Lonkhuijsen/ANP

Minister Thierry Aartsen wil voorkomen dat nieuwkomers langdurig afhankelijk blijven van de bijstand. Zo mogen inburgeraars die minimaal 28 uur per week werken straks tot drie jaar langer over hun inburgering doen. Ook werkt Aartsen aan een nieuwe koers voor de Participatiewet, onder de noemer: ‘een Participatiewet die werkt’.

‘Ik heb delen gezien’, zegt Thierry Aartsen, verwijzend naar de eerder dit jaar verschenen film Klantreis. In deze documentaire volgt filmmaker Ton van Zantvoort enkele nieuwkomers tijdens hun inburgering in Breda, de stad waar Aartsen is geboren en getogen. De Brabantse gemeente gaf het publiek een uniek inkijkje in het goedbedoelde, maar bureaucratische doolhof dat inburgeraars naar zelfredzaamheid moet leiden.

‘Institutioneel en bureaucratisch’

Aartsen kent de gemeente ook uit eigen ervaring. Tussen 2010 en 2018 was de VVD’er raadslid in Breda. Inmiddels is hij minister van Werk en Participatie en verantwoordelijk voor de inburgering. Hij wil voorkomen dat inburgeraars langdurig afhankelijk blijven van de bijstand. Ook zonder de hele documentaire te hebben gezien, trekt hij een duidelijke conclusie: ‘We hebben de inburgering heel institutioneel en bureaucratisch ontworpen. Het is een systeem van inactiviteit.’

Wat gaat er mis?

Aartsen: ‘Het debat gaat heel veel over de instroom en de opvang van asielzoekers, maar heel weinig over wat we doen met de mensen die mogen blijven. Het overgrote deel daarvan belandt rechtstreeks in de bijstand. Dat terwijl de meeste statushouders jong zijn, veel arbeidspotentieel hebben en gemotiveerd zijn om te werken. We hebben alleen een systeem opgetuigd waarin alle facetten zorgen dat die mensen compleet inactief worden gemaakt. Dat begint al in het azc, waar werken moeilijk is door de meldplicht en de vele verhuizingen van asielzoekers. Tijdens de inburgering is het ook bijna godsonmogelijk om vier dagen per week te werken. Eén dag inburgering en vier dagen werken is al heel ingewikkeld omdat bijvoorbeeld de taallessen om één uur ’s middags beginnen. Dat wil ik doorbreken. De beste manier om deel te nemen aan de samenleving is betaald werk. Dat willen en kunnen deze mensen ook. We moeten ze daarom niet als zielig gaan behandelen en er gewoon voor zorgen dat ze vanaf dag één kunnen meedoen.

‘Dat is om drie redenen verstandig. Om te beginnen voor de draagkracht van de samenleving. Van de mensen in de bijstand heeft 60 procent een niet-Europese achtergrond. Dat is gewoon te veel. Reden twee: het is vanuit economisch perspectief belangrijk. Allerlei sectoren staan te springen om mensen: de zorg, de techniek, de logistiek, enzovoorts. En reden drie: het is voor die mensen zelf ook belangrijk om mee te doen. Jaren niks doen, wachten, hangen: daar wordt geen mens beter van. Ook voor hen is het goed om te gaan werken, je eigen geld te verdienen, collega’s te ontmoeten.’

Hoe wilt u dat gaan doen?

Het belangrijkste overheidsnieuws van de dag

Schrijf je in voor de Binnenlands Bestuur nieuwsbrief

‘Door nieuwkomers zo snel mogelijk aan het werk te helpen zodat ze integreren en Nederlands leren. De taal leren op de werkvloer is de beste manier. Je collega’s zijn je woordenboek. En je netwerk. Allerlei zaken die inburgeringsconsulenten nu uitleggen, daar kunnen collega’s ook bij helpen. Zoals hoe je naar de huisarts moet of hoe ons schoolsysteem in elkaar zit. Slechts 12 procent van de asielzoekers werkt. We moeten het systeem zo inrichten dat betaald werk centraal komt te staan. Alle belemmeringen die volgen moet je mitigeren.’

Oproepkrachten en uitzendbranche

Aartsen wil binnen vier jaar 75.000 extra nieuwkomers aan het werk helpen. Maar uit cijfers van het CBS blijkt dat 48 procent van de werkende statushouders die in 2024 een verblijfsvergunning kregen, zes maanden later nog als oproepkracht werkte. Meer dan een kwart had hun eerste baan in de uitzendbranche, ruim twee keer zoveel als in 2014.

Hoe voorkomt u dat uw aanpak vooral leidt tot tijdelijke banen?

‘We werken met A-banen, B-banen en ­C-banen. Een A-baan is any job, want uiteindelijk is een baan beter dan geen baan. Een B-baan is een better job, en C staat voor career. Over A- en B-banen gaan we nu afspraken maken met werkgevers. We hebben heel bewust gekozen voor een target van 75.000 banen, want mijn vrees is dat we anders vier jaar lang gaan vergaderen over een nieuw stelsel. Bovendien: flexwerk of oproepkracht zijn is altijd nog beter dan wachten en niks doen in een azc. Dat is voor zowel asielzoekers als omwonenden niet goed. Dat hoor ik ook van burgemeesters en wethouders. Ik was onlangs in de gemeente Meierijstad. Daar ligt de arbeidsparticipatie van asielzoekers niet op 12 procent, maar op bijna 70 procent. Dat doet wat met het draagvlak voor de komst van asielzoekers. Het is echt anders als die mensen je collega’s zijn dan wanneer ze altijd hangen rond het azc.’

Wat gaat u op korte termijn veranderen?

‘Het weghalen van alle belemmeringen in de inburgering. Dat betekent dat we tegen mensen gaan zeggen: als u minstens 28 uur werkt tijdens de inburgering, dan krijgt u flexibele inburgeringstermijnen. Dat betekent concreet dat mensen die werken veel meer ruimte krijgen. En zo is er nog een hele waslijst aan belemmeringen. Ik merk dat het geen onwil is. Gemeenten, het COA, VluchtelingenWerk, werkgevers: ze willen dit allemaal.’

Hoe wilt u voorkomen dat nieuwkomers onder hun niveau werken?

‘Ik geloof niet in onder je niveau werken. Je gaat gewoon aan het werk, dat is een belangrijk uitgangspunt van de aanpak. Maar we moeten ook realistisch zijn. Als jij als verpleegkundige werkte in Afghanistan, kun je niet gelijk aan de slag als verpleegkundige in Nederland, ook al erkennen we de diploma’s. Wij zijn een heel papieren samenleving. Laat mensen dus vanaf dag één lekker werken en kijk vervolgens hoe je bijvoorbeeld iemands technische achtergrond kan inzetten voor een andere functie. Met werkgevers hebben we gesprekken over het aanbieden van die instapbanen.

‘Het gaat daarbij ook om het stellen van de norm. Als asielzoekers en statushouders vanaf het begin afhankelijk zijn van de bijstand, moet je niet gek opkijken dat ze na vijf jaar denken dat het in Nederland nu eenmaal zo werkt.’

Laten we uitzoomen naar de gehele bijstandspopulatie. Al sinds de jaren tachtig zijn talloze maatregelen genomen om mensen vanuit een uitkering naar de arbeidsmarkt te begeleiden. Toch is de uitstroom uit de bijstand naar werk niet structureel toegenomen. Hoe wilt u dat veranderen?

‘Om te beginnen hebben we historisch gezien nu een lage bijstandspopulatie. De beste manier om mensen uit de bijstand te krijgen, is hoogconjunctuur. Dat hebben we de afgelopen jaren gelukkig gehad. Verder zijn we wat betreft de Participatiewet bezig met een nieuwe koers, genaamd: een Participatiewet die werkt. Dat is een vervolg op de Participatiewet in balans. We moeten zorgen dat die wet functioneert. Dat betekent dat we op een aantal terreinen verdere verbeteringen aanbrengen.’

Wat gaat er veranderen?

‘Allereerst zal er veel meer gekeken worden naar de verschillende populaties in de bijstand. Dat bijvoorbeeld 60 procent van de mensen in de bijstand een niet-Europese herkomst heeft, laat zien waarom het zo belangrijk is om nieuwkomers aan het werk te helpen. Daarnaast zien we een toename van het aantal jongeren in de bijstand. Overigens geldt ook hier dat 76 procent van die toename uit jongeren bestaat met een niet-Europese herkomst. Daarom willen we ons specifiek focussen op jongeren. Dat doen we onder andere met de Wet van school naar duurzaam werk, waarmee we onderwijs beter laten aansluiten op de arbeidsmarkt. Het wordt dus meer een specifieke doelgroepenaanpak, met meer differentiatie in de manier waarop je mensen in de bijstand benadert.

‘Het tweede onderdeel is het wegnemen van belemmeringen naar werk. Werken moet lonen. Vaak loont werken pas echt vanaf 28 uur werken per week. Dat is best een grote stap, zeker voor mensen die het ingewikkeld vinden om weer ritme te vinden in hun leven. Ook dat soort obstakels willen we wegnemen, zodat iets minder werken ook al loont.

‘Tot slot hebben we in het coalitieakkoord afgesproken dat we gaan kijken naar het aantal mensen in de Participatiewet dat door ziekte of handicap langere tijd niet kan werken. We willen hen niet meer tot in het einde der tijden vragen of ze willen werken. Daarom willen we kijken hoe we de groep arbeidsongeschikten in de bijstand anders kunnen behandelen. Overigens zonder die hele groep af te schrijven, want wie weet behoort vrijwilligerswerk of een vorm van dagbesteding wel tot de mogelijkheden.’

Gaat u dan ook kijken naar het verbeteren van bijvoorbeeld de loonkostensubsidie en de sociale werkvoorzieningen?

‘Het is nog te vroeg om daar antwoord op te geven. We zitten nu nog in de fase waarin we kijken naar wat we willen. Daarnaast moeten we ook kijken naar het harmoniseren van bestaande re-integratievoorzieningen. Ik spreek werkgevers die zeggen dat ze bij werknemers uit gemeente A met andere voorwaarden voor loonkostensubsidie te maken hebben dan bij werknemers uit gemeente B. De ene gemeente verplicht een interne jobcoach, bij de andere mag het ook een externe zijn. Door die belemmeringen is het nog best ingewikkeld om werk­gevers bereid te krijgen om mensen aan de slag te houden.’

Over belemmeringen gesproken. Uit een rondgang van NRC bleek vorig jaar dat de 31 grootste gemeenten de taaleis in de bijstand niet tot nauwelijks naleven. Ze vinden ‘m streng, nutteloos en ingewikkeld. Hoe kijkt u daarnaar?

‘Ik ben daar heel simpel in. De wet is de wet. Als een wet door het parlement is aangenomen, voeren we die wet gewoon uit. Het parlement heeft aangegeven dat ze de taaleis graag wil en het staat ook in het coalitieakkoord. Dat is gewoon een afspraak, net als het handhaven van de spreidingswet. Als gemeenten die wet niet uitvoeren, volgt interbestuurlijk toezicht. Zo werkt het, klaar. Ik ga daar geen discussie meer over voeren, want het is heel gek om te zeggen: we hebben wetten en afhankelijk van of ze ons bevallen gaan we ze wel of niet naleven. Zo werkt de wereld niet.’

Lees het volledige artikel in Binnenlands Bestuur nummer 20. Deze editie verscheen woensdag 18 november 2026

Politiek-bestuurlijke sensitiviteit

Politiek-bestuurlijke sensitiviteit

Participatiebeleid raakt aan politieke keuzes, gemeentelijke uitvoering én maatschappelijke druk tegelijk. Als professional in het sociaal domein navigeer je dagelijks tussen rijksbeleid, lokale beleidsvrijheid en de belangen van kwetsbare doelgroepen. Weet jij hoe je in dat krachtenveld effectief adviseert, draagvlak opbouwt en invloed uitoefent zonder formele macht? Vergroot je politiek-bestuurlijke sensitiviteit en maak écht het verschil in je werk.

schrijf u vandaag nog in

Plaats als eerste een reactie

U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.

Melden als ongepast

Door u gemelde berichten worden door ons verwijderd indien ze niet voldoen aan onze gebruiksvoorwaarden.

Schrijvers van gemelde berichten zien niet wie de melding heeft gedaan.

Bevestig jouw e-mailadres

We hebben de bevestigingsmail naar %email% gestuurd.

Geen bevestigingsmail ontvangen? Controleer je spam folder. Niet in de spam, klik dan hier om een account aan te maken.

Er is iets mis gegaan

Helaas konden we op dit moment geen account voor je aanmaken. Probeer het later nog eens.

Maak een gratis account aan en geniet van alle voordelen:

Heeft u al een account? Log in

Maak een gratis account aan en geniet van alle voordelen:

Heeft u al een account? Log in