Gemeenten kunnen golf aan urgentieverklaringen verwachten

Voor personen met een psychische kwetsbaarheid zijn er jaarlijks 7.750 woonplekken te weinig. Dat schrijft de Nederlandse ggz, vooruitlopend op de afronding van een wetgevingstraject. Volgens de belangenorganisatie komt er met de nieuwe Wet versterking regie volkshuisvesting een golf aan urgentieverklaringen op gemeenten af. Dat leidt tot een stijgende vraag naar betaalbare huurwoningen en beschermd wonen.

De wet moet ervoor zorgen dat overheden beter sturen op hoeveel, waar en voor wie gebouwd wordt. Die plicht ligt vooral bij gemeenten. Optimistisch gerekend wordt voorzien dat het wetstraject rond 1 juli 2026 afgerond wordt, maar de wet is nog niet door de Eerste Kamer. Met aanpassingen is het wetsvoorstel wel goedgekeurd door de Tweede Kamer.

Volgens voorzitter Ruth Peetoom schreeuwt het voorspelde tekort om meer samenwerking tussen rijk, provincies, gemeenten, woningcorporaties, sociaal domein en de ggz.

Alle leefgebieden

De Nederlandse ggz liet de huisvestingsbehoefte analyseren door adviesbureau Companen. Dat bracht op basis van historische gegevens in kaart hoeveel (extra) woningen en woonplekken nodig zijn voor uitstromers uit de ggz, maatschappelijke opvang of detentie. Volgens de onderzoekers raakt het probleem bijna alle leefgebieden waarvoor het lokaal bestuur aan de lat staat: wonen, zorg, veiligheid en maatschappelijke opvang.

Urgentieverklaring

Personen met een indicatie ‘beschermd wonen’ komen in aanmerking voor een urgentieverklaring. In dat geval kunnen zij ten opzichte van reguliere woningzoekenden voorrang krijgen op vrijkomende sociale huurwoningen. De geschatte behoefte aan vrijkomende corporatiewoningen ligt bij een soepele uitstroom aanzienlijk hoger dan het aantal mensen dat nu vanuit ‘Beschermd Wonen Wmo’ uitstroomt naar vrijkomende woonruimte. Dit is onder meer het gevolg van een verschuiving van verblijf in een instelling naar zoveel mogelijk ambulante behandeling en begeleiding. Geschat wordt dat bijna 27.000 personen daarvoor een indicatie krijgen, waarbij uitstromers uit de maatschappelijke opvang en detentie en tbs zijn meegeteld.

Voorrang voor ouderen

De verwachting is dat na invoering van de wet aanzienlijk meer mensen aankloppen voor sociale huur. Het kabinet heeft afgebakend voor wie eventuele voorrang moet gelden. Peetoom vreest nu dat, omdat over ouderen al afspraken zijn gemaakt, psychisch kwetsbaren ondanks urgentieverklaringen straks buiten de boot vallen. Volgens haar staat dat hun herstel en een goed leven in de weg.

Te lang in instelling

Bij gebrek aan huisvesting blijven psychisch kwetsbaren nu soms langer in instellingen dan nodig. Ze zouden kunnen uitstromen met bijvoorbeeld ambulante begeleiding. De beoogde wet dwingt gemeenten tot huisvestingsprogramma’s voor specifieke groepen inwoners, zoals mensen die uitstromen uit de ggz, maatschappelijke opvang, detentie of behandeling in een tbs-kliniek.

Instabiele woonsituaties

De voorlopige inschattingen van Companen is dat er alleen al voor beschermd wonen op basis van de Wmo op jaarbasis 4.000 woningen nodig zijn. Voor uitstromers uit de klinische ggz en beschermd wonen die onder de Wet langdurige zorg (Wlz) vallen, zijn om en nabij 1.750 woningen nodig. Ondanks een urgentieverklaring wachten zij doorgaans langer dan een jaar op toewijzing van een huis. Verder stromen jaarlijks 5.000 gedetineerden uit (inclusief tbs-ers). Zij kunnen niet altijd terug ‘naar huis’ en belanden vaak in instabiele woonsituaties, worden dakloos of ‘bankslaper’, of trekken in bij een ander huishouden. Ongeveer twee derde van laatstgenoemde groep heeft ggz-ondersteuning nodig.

Bijzondere woonvormen

Voor mensen met psychische problematiek bestaat een breed scala aan bijzondere woonvormen, die verder gaan dan traditionele voorzieningen voor beschermd wonen. De behoefte varieert van herstelgerichte initiatieven zoals ‘herstelhuizen’ en ‘Housing First’, waarbij zelfstandig wonen centraal staat met ondersteuning aan huis. Ook kleinschalige en gemeenschapsgerichte woongroepen, gemengd wonen en ouderinitiatieven vallen daaronder. Daarnaast zijn er concepten zoals wonen op zorgboerderijen, of in zogeheten Skaeve Huse. Wat al deze woonvormen gemeen hebben, is de nadruk op autonomie en vaak ook inclusie en herstel.

Skaeve Huse

De voorlopige inschatting is dat er voor beschermd wonen en mensen met complexe problematiek die niet aarden in een reguliere woonwijk Skaeve Huse nodig zijn. Dit omdat de verwachting is dat zij voor overlast zullen zorgen of niet kunnen aarden in een ‘gewone’ wijk. In 2026 zijn van dit type minstens 1.150 eenheden nodig, terwijl slechts 150 Skaeve Huse gerealiseerd zijn.

Ernstige multiproblematiek

Voor personen met ernstige multiproblematiek (een combinatie van een verstandelijke beperking, verslaving, en/of een forensisch profiel) zijn bestaande woonvormen ongeschikt. Voor hen worden naast Skaeve Huse nieuwe en kleinschalige woonvormen ontwikkeld, zonder behandeldruk en met intensieve begeleiding. De prognose zegt dat de behoefte hieraan ongeveer zestig plekken bedraagt.

Tijdelijke noodopvang

Het rapport benoemt verder dat in de 44 centrumgemeenten bijna 21.000 personen in de noodopvang en andere tijdelijke opvang verblijven. Naar schatting gaan van deze groep ruim 16.000 personen gebukt onder een ‘ernstige psychische aandoening’. Een deel is geholpen met een sociale huurwoning; anderen zijn beter af in een zorginstelling of begeleide woonvorm.

Het rapport houdt rekening met de voorziene bevolkingsontwikkeling. Als de nagestreefde situatie met meer ambulante begeleiding doorzet, kan dit het aantal veranderen.