Essay: de mythe van de overvolle wijk

Het is druk in de wijk, klinkt het vaak. Steeds meer experts van steeds meer organisaties zijn actief om bewoners te ondersteunen. Is het niet té druk? Onderzoekers Neeltje Spit en Arno Kierkels bestudeerden de vermeende drukte en constateren dat hulpverleners zelf niet vinden dat er te veel mensen begaan zijn met het lot van een wijk. Samenwerking tussen professionals komt vaak op natuurlijke wijze tot stand, schrijven ze in hun essay.

Sociale basis

In de wandelgangen van menig stadhuis en binnen de politieke arena klinkt de laatste jaren steeds vaker een bezorgdheid: is het niet te druk in de wijk? Steeds meer verschillende expertises van steeds meer verschillende organisaties zijn vertegenwoordigd om ‘naast’ de inwoner te staan en deze te ondersteunen. Onder functietitels als community builders, buurtaanjagers, kwartiermakers, verbinders, opbouwwerkers, bewonersconsulenten et cetera lijken allen aan een gedeelde noemer te werken: de sociale basis.

Frame onjuist

Dit frame van een verzadigde sociale basis waarin community-initiatieven en hulpverleners elkaar onbedoeld in de weg lopen, onderzochten wij in twee Eindhovense wijken onder bijna dertig sociale wijkprofessionals. In deze context blijkt dit frame onjuist. De werkelijke drukte ontstaat niet op straat zelf, maar juist in de schakels tussen praktijk en beleid, in procedures en in de vele gesprekken over die straat. Dit essay verkent het spanningsveld tussen het politieke frame en de weerbarstige praktijk. Hiervoor koppelen we onze bevindingen in de wijken aan reflecties van Rob Woltinge, beleidsadviseur gebiedsgericht werken van de gemeente Eindhoven en Elske Janssen, beleids­ontwikkelaar van sociaalwerkorganisatie WIJeindhoven. Op basis daarvan formuleren we enkele handelingsalternatieven.

Niet té druk

In het voorjaar van 2025 startten we, in samenwerking met de gemeente Eindhoven en WIJeindhoven, met een onderzoek in twee Eindhovense wijken, waar we gestructureerde interviews met 28 respondenten afnamen. We vroegen wijkprofessionals die werkzaam zijn in de sociale basis naar de ervaren drukte en de effecten van hun uiteenlopende opdrachten en verantwoordelijkheden. Uit de gesprekken kwam er een duidelijk tegengeluid: het is niet ‘te druk’ in de wijk. Ja, er is gedoe en het loopt niet altijd soepel, maar in de regel werken wijkprofessionals veelal met trots en bevlogenheid aan thema’s als cohesie, taal en armoede. En in plaats van overbezetting of concurrentie, komt er vaak op natuurlijk wijze samenwerking en afstemming tot stand.

Agenda te vol

Sociaal professionals zoeken elkaar op: zij stemmen af op basis van korte lijntjes, een overeenkomstige ‘drive’ en een persoonlijke klik. De ervaren druk die (de helft van de) wijkprofessionals wél rapporteren, is van een andere aard. Het betreft de zogenaamde bewonersoverstijgende zaken: de grote stroom aan administratieve taken, overlegstructuren en organisatiebeleid. Wijkprofessionals geven aan dat hun agenda’s vaak zo worden opgeslokt door systeemverplichtingen, dat er nauwelijks tijd overblijft om echt in de wijk aanwezig te zijn. Zoals één respondent het scherp verwoordt: ‘Mijn agenda zit te vol om de wijk in te gaan’.

Perspectief op straatdynamiek

Wij wilden deze discrepantie niet omzeilen, maar juist expliciet bespreken met Rob Woltinge, die als beleidsadviseur betrokken is bij het integrale gebiedsgerichte werken. Zijn eerdere jarenlange ervaring als gebiedscoördinator in de wijk geeft hem een doorleefd perspectief op de straatdynamiek. In aanloop naar dit onderzoek zag hij ‘hoe wijkprofessionals hun eigen koers varen en doen wat nodig is, terwijl beleidsmakers achter het bureau niet dezelfde voeling met de praktijk hebben’.

Geen sinecure

Dit is herkenbaar voor Elske Janssen, die naar manieren zoekt om meer vanuit de kracht van zowel sociaal professionals als bewoners te werken. Dat is geen sinecure. Volgens Woltinge wordt het ‘handelen vanuit een bezield en overstijgend verhaal bemoeilijkt door de druk vanuit KPI’s, financieringsstromen en verantwoordingsprocedures’. Dit geldt voor zowel beleidsambtenaren als de ‘praktische’ wijkprofessionals. ‘Het is eigenlijk te bizar voor woorden dat alle betrokkenen weten wat de ideale situatie is en dat we daar naartoe moeten werken’, stelt hij. ‘Maar dat de manier waarop we dat werk hebben ingericht ons belemmert om daar te komen.’

Paradox van publiek management

Dit is binnen de publieke beleidswereld geen onbekend fenomeen. Hoogleraar Publiek Management Sandra Groeneveld noemt het de ‘paradox van publiek management’. Enerzijds zijn systemen noodzakelijk om onzekerheid te reduceren en de voorspelbaarheid van de democratische rechtsstaat te garanderen. Anderzijds is diezelfde bureaucratie vaak de minst effectieve structuur om in te spelen op de complexe en veranderlijke behoeften van een wijk. Beleidsambtenaren staan daardoor dagelijks voor de taak om met deze spanning om te gaan: zij moeten verantwoording afleggen aan de politieke top, terwijl de praktijk vraagt om flexibiliteit en het loslaten van rigide kaders.

Vrijheid versus richting

Deze constatering raakt tevens aan een opvallende paradox die in ons praktijkonderzoek naar voren kwam, namelijk die van vrijheid versus richting. Wijkprofessionals ervaren een grote mate van autonomie. Zo geven zij aan vrijheid te hebben om te experimenteren, en dat dat ook nodig is. Tegelijkertijd roept die ruimte vragen op: tot wáár gaat onze taak en wanneer doen we nu precies het goede? Het is het gebrek aan een gedeeld commitment of dat ‘bezield en groter verhaal’, waardoor de vrijheid kan omslaan in een gevoel van ‘iedereen doet maar wat’. Dit leidt soms tot frictie tussen wijk­professionals. Soms wordt een ondertekend buurtcontract of beleidsdocument genoemd, maar in de regel leeft dergelijke documentatie minder dan de realiteit van alledag. Wijkprofessionals benadrukken wel het belang van een inspirerend kader, waarin hun autonomie wordt erkend en verbonden wordt aan een gezamenlijk doel.

Neeltje Spit is bestuurskundige, docent-onderzoeker bij Fontys Hogeschool en promovenda aande Universiteit voor Humanistiek.

Arno Kierkels is socioloog en docent-onderzoeker bij Fontys Hogeschool.

Lees het volledige essay in BB18 van deze week (inlog).