Warmtebuis ónder de Merwede: ‘Nou, dat is een spektakel geweest’

We schrijven juni 2018. De eerste dag dat Ton Spek als kersverse wethouder namens het CDA op kantoor kwam, moest hij eerst een handtekening onder een subsidieaanvraag zetten. Daarna pas kon hij kennismaken met collega’s en medewerkers. Het ging om een miljoenensubsidie voor de aanleg van een warmtenet.

Zo vertelt Spek het nu zelf ten minste. ‘Ik werd vandaag precies 2765 dagen geleden beëdigd als wethouder’, weet hij nauwgezet, bij het interview. Reden voor zijn herinnering is de koppeling eind vorig jaar van 2100 Sliedrechtse woningen aan een duurzaam warmtenet. Dit warmtenet wordt gevoed met warmte uit de slibverwerkingsinstallatie aan de overzijde van de Beneden-Merwede, op het industriepark van buurgemeente Dordrecht. De koppeling gebeurde afgelopen najaar.

Slib

In die slibverwerkingsinstallatie droogt de Huisvuilcentrale (HVC) restanten uit de rioolzuiveringsinstallaties van meerdere waterschappen. De warmte die hierbij vrijkomt reist nu via een buis onder de brede rivier door, en daarna door de verwarmingsleidingen van al die woningen in Sliedrecht.

‘De bedoeling is dat wij in deze regio uiteindelijk op geothermie overgaan’, vertelt Ton Spek. ‘Op het moment dat je een geothermiebron aanslaat, heb je gelijk warmte voor pak hem beet zeven- tot tienduizend woningen. Dat is economisch niet rendabel als je daar maar weinig woningen aan hebt hangen. De eerste delen van het warmtenet werden daarom verwarmd door een enorme gasgestookte cv-ketel. Uiteindelijk waren er in Sliedrecht 2100 woningen aangesloten op het warmtenet, maar was dat nog steeds niet de moeite waard voor geothermie als bron.’

1,2 kilometer

‘Toen kwam HVC naar ons toe. HVC heeft aan de overkant van de rivier in Dordrecht een slibverwerkingsinstallatie, en had een subsidie ontvangen om te kijken of ons warmtenet aan die bron gekoppeld kon worden, zodat wij een echt duurzame warmtebron zouden krijgen. Dat betekende dat onder de Merwede door een buis van 1,2 kilometer aangelegd moest worden. Nou, dat is een spektakel geweest. Je moet je voorstellen dat aan de Sliedrechtse kant die buis op het fietspad klaarlag. Daar waren de buizen aan elkaar gelast. Op een gegeven moment is de totale buis met veertien kranen naar de plek toe gebracht waar hij de grond in moest. Vanuit Dordrecht is men gaan boren tot aan Sliedrecht, waarna de buis, die klaar lag, aan de boorkop is gekoppeld en onder de Merwede door is getrokken.’

‘De eerste keer ging dat helemaal fout, omdat er lekkage was in de boorgang. De tweede keer is het wel gelukt.’

Belachelijk veel kosten

‘HVC moest talloze vergunningen hebben om daar te mogen boren. Je hebt te maken met Rijkswaterstaat, want van hen is de rivier. Je hebt te maken met het waterschap, want de dijk is van hun. Het traject liep langs een spoorlijn, en die grond was van ProRail. HVC heeft een business case: ze verkopen de komende veertig, vijftig jaar warmte aan in elk geval die 2100 huiseigenaren. Maar daar zit een onrendabele top op, omdat ze zo belachelijk veel kosten moeten maken om überhaupt dat warme water in Sliedrecht te krijgen. Daar krijgen ze allerlei subsidies voor. De rol van mij als wethouder was vooral om het project mogelijk te maken, onder andere doordat wij als gemeente samen met HVC de woningcorporatie en particulieren woningeigenaren geënthousiasmeerd hebben.’

‘We zijn begonnen met de hoogbouw van de woningcorporatie. Dat tikt gelijk aan als je een paar van die flats op het warmtenet aansluit. Maar wij hebben als gemeente, samen met HVC, ook particulieren stuk voor stuk benadert: “Die buis komt straks door jullie straat, vinden jullie het aantrekkelijk om je huis te verduurzamen door het aan te sluiten op dit warmtenet?”

Negatief daglicht

‘Het warmtenet kwam op een gegeven moment wel in een wat negatief daglicht, doordat er vanuit de oppositie in de gemeenteraad van Sliedrecht geroepen werd dat er geen keuzevrijheid is: er is bij een warmtenet maar één warmteleverancier. Je kunt niet, zoals in de gasmarkt wel, elk jaar een andere aanbieder zoeken. In die zin was het ook lastig, ook voor de woningcorporaties, om hun participatie goed in te richten.’

‘Als gemeente zijn wij aandeelhouder van HVC. Daardoor durfde ik tegenover particulieren die vragen hadden wel de vergelijking te maken: “Joh, we hebben nóg een monopolist in de grond liggen, en dat is de leverancier van koud water. Ook voor water kan je niet elk jaar een andere leverancier zoeken. En ook van het waterbedrijf zijn wij, net als van HVC, aandeelhouder.”’

‘Wat wel gunstig is, is dat het bij ons gaat om een hoge-temperatuur-warmtenet. Qua isoleren van een woning zit je dan gunstiger dan in het geval van een warmtepomp. Bij een warmtenet als dit kun je met een C-energielabel volstaan. Bij een warmtepomp moet je wel naar een A-label toe.’

Warmtewisselaar

‘Complicerend voor ons was dat dat we voor elke particuliere woning een apart plan moesten maken. De woningcorporaties hadden bij al hun woningen dezelfde plattegrond, maar de woningeneigenaren hadden hun huis verbouwd of hadden er een andere keuken in laten zetten. Bij elke woning moest dus apart gekeken worden: als het warmtenet bij jullie binnenkomt, waar plaatsen we de warmtewisselaar? Hoe moeten de leidingen lopen? Wij hebben ermee geëxperimenteerd om één aannemer de coördinatie te laten doen, zodat de inwoners één aanspreekpunt hadden. Terwijl én de loodgieter én de steenzetter en de stukadoor, en weet ik veel wie, langs moesten komen. Al met al hebben wij het met vereende krachten voor elkaar gekregen dat én sociale huurwoningen én particulieren aan het warmtenet zitten, en dat anno 2026 2100 van de bijna 11.000 woningen in Sliedrecht van het gas af zijn door een aansluiting op het warmtenet. Dat is wel supergaaf.’

Geen verkoper van warmte

‘De bewoners hebben van HVC een offerte gekregen. Zelf was ik niet de verkoper van warmte. Die rol heb ik niet op mij genomen. Ik heb wel de duurzaamheidsdoelstellingen van de gemeente Sliedrecht erbij betrokken. Uiteindelijk waren het de particulieren die hun eigen besluit hebben genomen op basis van het aanbod dat HVC heeft gedaan. Wij hebben als gemeente wel subsidie gegeven voor de verbouwing en de aanleg in de woningen: daaraan hebben wij die 3,8 miljoen euro van de rijkssubsidie uit 2018 besteed. Dat betekende dat wij voor sommige woningen 12.000 tot 16.000 euro subsidie gegeven hebben.’

Wat cruciaal was

‘Cruciaal is uiteindelijk het feit dat wij zo'n sociale ondernemer als HVC in de regio hebben. Het tweede is dat de woningcorporaties in niet alleen Sliedrecht, maar in heel de regio, zeiden: “Dit is een aantrekkelijke mogelijkheid om ons bezit te verduurzamen tegen gunstige maatschappelijke kosten.” Dat was de startmotor van het hele verhaal. Daarnaast was het belangrijk dat wij ons als gemeente als medemogelijkmaker hebben opgesteld. In het faciliteren van de hele rompslomp zijn we coulant geweest, denk ik. Alle straten hebben hier bijvoorbeeld open gelegen. Ook hebben we geprobeerd om in overleg met Stedin en het waterleidingbedrijf de beheeropgaven met elkaar te betrekken. Wij hebben de aanleg van het warmtenet onder meer gecombineerd met gelijk de vervanging van het riool.’

‘De mogelijkheid bestaat nu om met dezelfde warmtebron ook woningen in Papendrecht te verwarmen, zodra de leiding in Papendrecht er ligt. Als Sliedrecht en Papendrecht met elkaar verbonden zijn en we uitzicht hebben op 10.000 aangesloten woningen in deze gemeenten, gaan we kijken naar geothermie als bron.’