Begin volgend jaar zijn er weer verkiezingen voor de waterschappen. De oudste bestuursorganen van Nederland zorgen ervoor dat we droge voeten houden en voldoende water hebben in tijden van droogte. Er valt dus wat te kiezen. Binnenlands Bestuur duikt daarom dit najaar in de waterschappen. Deel 2: De digitale veiligheid.
Waterschappen: ‘Theoretisch zou het kunnen dat hackers alles platleggen'
Wat als de waterschappen gehackt worden? Loopt dan het land onder water? 'Het is een ratrace', zegt waterschapsbestuurder Wissing-Kunst.
De waterschappen beheren, onderhouden en bouwen kritieke infrastructuur: pompen, gemalen of de rioolwaterzuivering. Falen die, dan krijgen we natte voeten of worden we ziek van vervuild water. Veel van die infrastructuur is gedigitaliseerd en geautomatiseerd. Maar wat gebeurt er als de pompen uitvallen door een hack of een stroomstoring? Het vraagstuk domineert het nieuws. Door een cyberaanval op Albert Heijn haperde de logistiek, bleven de schappen leeg en waren de website en de app onbereikbaar. En door kwetsbaarheden in de programmeertaal PHP werden website massaal uit de lucht gehaald.
Hackpogingen
In haar boek Zondagskinderen schrijft Europakenner Caroline de Gruyter over de toename van cyberaanvallen op vitale infrastructuur. Ze beschrijft dat ze een mevrouw van een waterschap ontmoet die vertelt dat de waterschappen hier veel mee te maken hebben. Klopt dat verhaal? ‘Ja’, zegt Floor Wissing-Kunst (VVD). ‘Van hackpogingen kijken wij niet meer op.’
Wissing-Kunst is heemraad bij waterschap Rijn en IJssel en bestuurder bij de Unie van Waterschappen, waar ze zich ook buigt over digitalisering en cyberveiligheid. ‘Er gaat geen dag voorbij dat een individueel waterschap niet een hackpoging heeft. We worden continu lastiggevallen door hackers. Het zal me niet verbazen als dat over tientallen of honderden hackpogingen per dag gaat’, vertelt de waterschapbestuurder. ‘We zouden naïef zijn als we denken dat dat niet gebeurt.’
‘We zouden naïef zijn als we denken dat dat niet gebeurt.’
Floor Wissing-Kunst
Hackpogingen zijn echter wel wat anders dan succesvolle hacks. ‘Het is onze taak om dat buiten de deur te houden.’ Wat gebeurt er als dat niet lukt? Kunnen hackers de waterschapsinfrastructuur zomaar platleggen? ‘Ik vind het een beetje lastig om te beantwoorden’, zegt de Wissing-Kunst in het kantoor van de rioolwaterzuivering van Rijn en IJssel, bij Duiven. ‘Theoretisch zou dat kunnen dat hackers alles platleggen. Maar dan moet het wel gaan om een domino-effect. Legt één hack heel Nederland onder water? Nee. Maar is het een risico waar we elke dag hard aan werken om het te voorkomen? Ja.’ Lachend voegt ze eraan toe: ‘Ik wil hackers niet op ideeën brengen…’
'Legt één hack heel Nederland onder water? Nee. Maar is het een risico waar we elke dag hard aan werken om het te voorkomen? Ja.’
Floor Wissing-Kunst
Ratrace
Veel mensen zijn zich niet bewust van wat de waterschappen doen en hoe belangrijk ze zijn, maar ook niet hoe kwetsbaar. ‘Ik denk dat daarin de kracht en zwakte van de waterschappen zit. We zijn ons er in Nederland niet altijd van bewust hoe bijzonder het is dat wij met elkaar voor een groot deel onder NAP leven en ons zo weinig druk maken om waterveiligheid.’ De waterschappen doen dat wel, zich zorgen maken om waterveiligheid én cyberveiligheid. ‘Dagelijks zijn wij bezig met de risico’s. Wat kan er platgelegd worden? Hoe gaan we daarmee om?’
De waterschappen zijn dan ook druk in de weer om de veiligheid, ook op het digitale front, te waarborgen. Wissing-Kunst: ‘We oefenen situaties. Bij een zuiveringsinstallatie heb je te maken met hoogtechnologische effecten. Stel dat je niet kan zuiveren, wat gebeurt er dan? Hebben we goed in beeld waar de kwetsbare onderdelen zitten?’ Die kwetsbaarheden zitten op veel niveaus, zeg ze. ‘We hebben ook firewalls, inlogveiligheidssystemen, toegangscontroles. Soms voor de hand liggend, en soms ingewikkeld en technologisch.’ Vanwege de veiligheid kan Wissing-Kunst niet alles vertellen, dan maken we het de hackers wel erg makkelijk. ‘Het is een soort ratrace.’
Cyberveiligheid
De waterschappen zijn volgens de bestuurder de eerste sectorale CSIRT. Dit team van specialisten ondersteunt de waterschappen bij cyberincidenten. ‘Ik ben daar best trots op. We lopen als sector ook echt voorop.’ Waarom lopen nou juist de waterschappen hierin voorop? Het is een combinatie van factoren, legt Wissing- Kunst uit. Ten eerste begint het bij het werk zelf, zegt ze. ‘Als pompen en gemalen niet meer werken, staan huizen en infrastructuur onder water. Mensen kunnen niet geëvacueerd worden, niet bij een ziekenhuis komen. Maar ook rioolwaterzuivering is belangrijk voor de volksgezondheid. Je wil niet dat dat uitvalt en resulteert in gezondheidsproblemen of een ecologische ramp.’
‘Als pompen en gemalen niet meer werken, staan huizen en infrastructuur onder water.'
Floor Wissing-Kunst
Ten tweede is het voor waterschappen eenvoudiger om deze problemen samen aan te pakken, omdat er – anders dan de 342 gemeenten - maar 21 waterschappen zijn. ‘Dat maakt het makkelijker om op sommige plekken voorop te lopen.’ Dat neemt niet weg dat de waterschappen wel graag willen samenwerken met andere overheden als het gaat om cyberveiligheid. ‘We kunnen die cyberveiligheid ook niet helemaal alleen doen. De opgave is dusdanig groot dat dit vraagt om samenwerking tussen overheden. Dan kan je daadwerkelijk een vuist maken.’
Analoog
Als het risico zo hoog is in deze gedigitaliseerde omgeving, zouden er dan niet ook meer analoge opties moeten zijn? Wissing-Kunst: ‘Er waren vroeger minder afvalstoffen in het water, minder extreme droogte, minder piekbuien. Het systeem vraagt vandaag de dag wat anders van ons.’ En dat heeft ook impact op het systeem. ‘We werken meer datagedreven, digitaal en met AI. Daardoor kunnen we ons werk beter doen. Door slimme gemalen, zoals in Winterswijk, kunnen we duurzamer werken.’
Onmisbaar
Digitalisering en automatisering zijn belangrijk om efficiënt en duurzaam te blijven werken als waterschappen. Maar mensen blijven onmisbaar, ook juist in deze digitale tijd, zegt de bestuurder. ‘Onze mensen zijn de ogen en oren in het veld. De waterzuiveringsspecialisten, dijkwachten, mensen met watersysteemkennis: daar moet je in blijven investeren. Je hebt de mensen nodig die dat fysiek doen, we moeten dat ook offline kunnen doen.’
'Je hebt de mensen nodig die dat fysiek doen, we moeten dat ook offline kunnen doen.’
Floor Wissing-Kunst
En dan kan je soms aan heel concrete analoge maatregelen denken. Zorgen dat er klappers in een kantoor staan, zodat mensen kunnen opzoeken hoe machines handmatig bediend moeten worden. Maak uitdraaitjes van plattegronden, ontwerpen, machines. ‘Ja, het werk zal veranderen, absoluut. Maar je hebt de mensen nodig.’
Energie
Terwijl het interview met Wissing- Kunst op z’n einde loopt, komt Dennis Wolsink binnengewandeld. De BBB’er is sinds 2023 heemraad van Rijn en IJssel en weet alles over de energievoorziening van het waterschap. Als Wissing-Kunst haar laatste slok thee opdrinkt, komt Wolsink erbij zitten met een verse bak koffie. Voordat hij uitlegt hoe belangrijk energie is voor het waterschap, en al helemaal voor de rioolwaterzuivering waar we op dat moment zijn, loopt hij eerst naar een enorme muurschildering. ‘Hij is wel digitaal gemaakt hoor’, zegt Wolsink. Op de schildering zie je hoe de rioolwaterzuivering werkt. De waterschappen zijn niet verantwoordelijk voor het drinkwater, maar wel voor de kwaliteit van het oppervlaktewater.
Wat gebeurt er als alle pompen, gemalen en waterzuiveringen platliggen door een stroomstoring? Dat lees je in de rest van het artikel in het (online) magazine van Binnenlands Bestuur.
Plaats als eerste een reactie
U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.