Omgevingswet: grote gemeenten zetten stapjes

Grote gemeenten zetten het instrument ‘programma’ nog steeds veel vaker in dan kleine gemeenten, zo blijkt uit deVNG-monitor Omgevingswet over het derde kwartaal van 2025. Opvallend is ook dat het aantal in het DSO gepubliceerde programma met bijna de helft (43 procent) steeg ten opzichte van het tweede kwartaal van 2025.

Gematigd positief

De monitor geeft een gematigd positief beeld van de gemeentelijke implementatie van de Omgevingswet. ‘Omgevingsvisies, programma’s en omgevingsplannen worden stapsgewijs ontwikkeld en vastgesteld, waardoor de beleidscyclus verder op gang komt’, luidt de voorzichtig hoopvolle tussenstand. ‘Tegelijkertijd blijft de uitvoering uitdagend: nieuwe rijksprogramma’s vragen extra capaciteit, omgevingsplannen zijn vaak nog beperkt ingevuld, VTH-processen vragen om verdere stabilisering en beschikbare data zijn nog versnipperd.’

Stappen

In de monitor wordt zichtbaar dat de meeste gemeenten stappen zetten met hun omgevingsvisie (het ‘strategische kompas’). 43 procent werkte aan een nieuwe ontwerp-omgevingsvisie. Meer dan de helft van de gemeenten die dat niet deed, gaf aan dat de bestaande visie al actueel is. Wel blijkt participatie van burgers veelal nog beperkt tot informeren, raadplegen en adviseren. Intensievere participatie (zoals coproduceren) komt slechts beperkt voor.

Programma's

Programma’s moeten gemeenten vervolgens helpen om de ambities uit de omgevingsvisie te vertalen naar concrete doelen en maatregelen. Het beeld uit deze VNG-monitor is andermaal dat kleinere gemeenten (tot 50.000 inwoners) op dit punt nog duidelijk achterblijven bij grotere. 58 procent van de gemeenten tussen 50.000 en 100.000 inwoners werkte in het derde kwartaal 2025 aan een of meer programma’s; bij de 100.000+ gemeenten was dat zelfs 71 procent. Gemeenten met minder dan 25.000 inwoners (40 procent) en met name gemeenten tussen 25.000 en 50.000 inwoners (36 procent) kwamen nog veel minder aan programma’s toe.

Omgevingsplan

De juridische verankering van die programma’s geschiedt in het omgevingsplan, dat elke gemeente eind 2031 moet hebben vastgesteld. Inmiddels heeft ruwweg een kwart van de gemeenten een derde versie (of hoger) weten te publiceren in STOP-TPOD. Het aantal gemeenten dat nog niet verder kwam dan de landelijke bruidsschat daalde in het derde kwartaal van 64 naar 20. ‘De inhoudelijke uitbouw van het omgevingsplan komt langzaam op gang’, wordt geconcludeerd. ‘De meeste gemeenten bevinden zich nog in de technische opstartfase.’

Toepasbare regels

Ook bij de toepasbare regels (de vertaling van juridische regels naar praktische handvatten voor burgers en ondernemers in het omgevingsloket) blijkt het onderscheid tussen grotere en kleine gemeenten opvallend. Gemeenten met meer dan van 50.000 hebben al de helft van veelvoorkomende activiteiten in toepasbare regels vertaald. Bij de kleinste gemeenten (tot 25.000 inwoners) is dit een schamele 6 procent.

Wkb

De hardste noten in de monitor worden gekraakt over de parallel met de Omgevingswet ingevoerde Wet kwaliteitsborging voor het bouwen (Wkb). De wet zou die borging voor een belangrijk deel moeten overdragen van gemeenten naar de markt. Veruit de meeste gemeenten (20) zien nog geen verschil in hun inzet op handhaving, zes zien zelfs een toename. Slechts vier gemeenten bemerken vooralsnog inderdaad de gehoopte afname van inzet. ‘Voor het merendeel van de gemeenten heeft de invoering van de Wkb dus niet geleid tot een fundamentele verschuiving in handhavingscapaciteit.’

Kanttekeningen

De VNG-monitor verdient twee stevige kanttekeningen. Het aantal gemeenten dat eraan deelneemt was ook in het derde kwartaal zeer beperkt: slechts 39 deden actief mee, hetgeen vragen oproept over de representativiteit (bij een aantal onderdelen van het onderzoek kon de VNG zich beroepen op landelijke cijfers). Daarnaast werden in dit kwartaal geen nieuwe cijfers over financiën en capaciteit opgenomen, waardoor die onderwerpen in deze monitor onderbelicht blijven.