Noord-Brabant mag weer niet afzien van handhaving PAS-melder

De provincie Noord-Brabant heeft voor de twee keer van de rechter te horen gekregen dat ze niet mag afzien van handhaving op een PAS-melder in de gemeente Deurne. Het gaat om een varkenshouder met ongeveer 1700 biggen vlakbij het beschermde Natura 2000-gebied de Deurnsche Peel. De meervoudige kamer in Den Bosch greep de rechtszaak aan om flinke kritiek uit te oefenen op de rijksoverheid. ‘Deze uitspraak is daarmee helaas een herhaling van zetten in de zoektocht naar een oplossing voor het probleem van de PAS-melders, een probleem dat zeven jaar geleden is ontstaan en dat de bestuursrechter niet kan oplossen’, aldus de uitspraak.

Hoogste tijd

De rechters voegen toe ‘dat het de hoogste tijd is’ dat de regering met een kansrijk legalisatieprogramma voor PAS-melders komt. Sinds 2019 is het slechts gelukt om zeven van de duizenden PAS-melders te legaliseren. De huidige landbouwminister Jaimi van Essen is de vierde bewindspersoon die hieraan werkt, vanaf voorganger Carola Schouten in kabinet Rutte-III.

PAS-melders zijn boeren en ondernemers die gedurende het Programma Aanpak Stikstof (PAS), van 2015 tot en met 2019, bijvoorbeeld een stal uitbreidden maar daarvoor geen natuurvergunning konden aanvragen omdat de extra stikstofuitstoot per hectare natuur per jaar onder een grens van 1 mol bleef. Het enige wat zij moesten, was melding maken bij de provincie. Nadat de Raad van State in 2019 een streep zette door dit programma, waren de PAS-melders van de ene op de andere dag illegaal bezig.

Een fabel

Rijk en provincies zeggen sindsdien alles in het werk stellen om niet te handhaven, aangezien in hun ogen de PAS-melders buiten hun schuld in de problemen zitten. Maar jurist Valentijn Wösten vindt het een ‘fabel’ dat deze ondernemers niet wisten dat ze risico liepen. Dat zei hij in een eerder interview met Binnenlands Bestuur: ‘In de hele agrarische sector was bekend dat er een beroep liep tegen het PAS en dat de Raad van State in 2019 uitspraak zou doen’, aldus Wösten. ‘Als zij toch hebben gebouwd nog voordat die uitspraak er lag, dan doen ze precies hetzelfde als de partijen die bouwen voordat er een uitspraak ligt over een aangevochten natuurvergunning.’

Valentijn Wösten is diegene die de handhavingsverzoeken voor de Deurnse varkenshouder heeft neergelegd bij de provincie Noord-Brabant, eerst namens onder andere MOB en later namens Vereniging Leefmilieu. Hij zegt nog tientallen van dit soort zaken te hebben lopen.

Het idee

Eind mei eindigde de internetconsultatie van Van Essens nieuwe legalisatieprogramma, nadat het vorige programma onder ministers Christianne van der Wal en Femke Wiersma is mislukt. Met name onder Van der Wal leefde nog het idee dat halverwege 2015 de legalisering van PAS-melders kon zijn afgerond. Om die reden zei de Raad van State dat provincies tot die tijd de handhavingsverzoeken van de actiegroep MOB van Johan Vollenbroek mochten afslaan. Dankzij het rijksbeleid was er namelijk ‘zicht op legalisatie’. Dit was ook een reden waarom de provincie Noord-Brabant niet besloot te handhaven op de Deurnse varkenshouder.

Maar het was vergeefse hoop. Een belangrijke reden voor de mislukking is dat de stikstofruimte die vrijkwam door ondere andere de stoppersregelingen voor boeren toch niet mocht worden gebruikt voor het legaliseren van PAS-melders, maar naar natuurherstel moest gaan. Eind vorig jaar besloot het kabinet-Schoof daarom de legalisatieperiode met drie jaar te verlengen, met als nieuwe einddatum 1 maart 2028. Vóór die tijd wil Van Essen nu zicht op legalisering van de PAS-melders hebben, waarna dat uiterlijk 2030 echt moet zijn gebeurd.

Verwachtingen

Tegelijkertijd doet hij in zijn nieuwe legalisatieprogramma aan verwachtingsmanagement: niet elke PAS-melder zal geholpen kunnen worden. Dit tot grote onvrede van boerenorganisatie LTO. ‘Het is voor LTO onbestaanbaar dat de overheid niet in staat is om PAS-melders in de komende negen jaar te legaliseren’, meldde de organisatie in een reactie.

Het eerste handhavingsverzoek voor de varkenshouder in Deurne dateert al van 2021. De rechtbank Oost-Brabant oordeelde in februari van het jaar erop dat de provincie beter had moeten onderbouwen waarom de stikstofuitstoot van de varkenshouder geen groot effect zou hebben op de natuurgebieden Deurnsche Peel en Mariapeel. ‘De enkele omstandigheid dat verweerder van mening is dat sprake is van een geringe stikstofdepositie van dit bedrijf, is onvoldoende’, stelde de meervoudige kamer in die uitspraak. Volgens de provincie is de depositie van de varkenshouder niet meer dan 0,18 mol per hectare per jaar, zo staat ook weer in het nieuwe verweer in 2025.

Verandert weinig

Het nieuwe legalisatieprogramma Van Essen, dat dus tot eind mei in consultatie is geweest, verandert erg weinig in de ogen van de rechters. De provincie mag van hen niet denken dat legalisatie nu echt in zicht komt. Dit is namelijk ‘geen definitief programma’, zo staat in de uitspraak. Bovendien ‘worden er slechts algemene oplossingsrichtingen in voorgesteld’.

Probleem

Eén groot probleem voor het legaliseren van PAS-melders is dat de Stichting Brabantse Milieufederatie eind 2024 een verreikende rechtszaak won bij de Raad van State. Het gevolg van die uitspraak was dat het zogenaamde ‘intern salderen’ niet meer mag zonder natuurvergunning: dat betekent dat een nieuwe situatie niet zomaar mag worden vergeleken met een oude situatie, zelfs al kent de nieuwe situatie een minder grote stikstofuitstoot.

Het helpt de Deurnse varkenshouder dus niet als hij bijvoorbeeld luchtwassers ophangt en zo de uitstoot compenseert van de staluitbreiding met varkens waarvoor hij geen vergunning heeft. Ook voor die luchtwassers moet de varkenshouder nu een natuurvergunning krijgen, en dat lukt niet. Dat komt omdat sinds eind 2024 alle stikstofruimte die vrij komt allereerst naar natuurherstel moet, en later pas naar een economische activiteit.

Schaamteloos

De Nederlandse Melkveehouders Vakbond heeft het nieuwe legalisatieprogramma van Van Essen ‘schaamteloos’ genoemd, onder andere omdat de minister naar hun idee een belangrijk deel van de oplossing bij de PAS-melders zelf wil leggen. De provincie Fryslân zegt het ‘ongepast’ te vinden dat PAS-melders, volgens de plannen van Van Essen, zelf aan de hand van een ondernemingsplan een oplossing moeten zien te vinden. De provincie Limburg heeft laten weten dat het nieuwe legalisatieprogramma de onzekerheid voor PAS-melders niet wegneemt. De provinciekoepel IPO is bovendien bezorgd dat een belangrijk deel van de ‘uitvoeringslast’ bij hen terecht komt. Boerenorganisatie Agractie ziet de nieuwe plannen van Van Essen ‘als een brevet van onvermogen om PAS-melders te legaliseren’.