In de klimaatinstallatieketen ligt de grootste circulaire winst vóór recycling

Warmtepompen en andere klimaatinstallaties zijn essentieel voor de energietransitie. Maar ze veranderen en vergroten ook de vraag naar materialen en kritieke grondstoffen. Een nieuwe analyse laat zien dat de grootste circulaire winst niet zit in recycling, maar in het voorkomen van onnodig materiaalgebruik.

Verduurzaming vraagt om oog voor grondstoffen

De gebouwde omgeving staat voor een grote verduurzamingsopgave. Woningen en gebouwen schakelen over van traditionele verwarmingssystemen naar warmtepompen, hybride installaties, ventilatiesystemen, koeling en slimme regeltechniek.

Die ontwikkeling is noodzakelijk om klimaatdoelen te halen. Tegelijkertijd neemt daardoor de vraag naar metalen, kunststoffen en elektronische componenten toe. De energietransitie blijkt daarmee ook een materiaaltransitie.

Dat inzicht krijgt nog relatief weinig aandacht in beleid. Veel maatregelen sturen op energieprestatie en elektrificatie, maar houden beperkt rekening met materiaalgebruik en behoud van waarde..

Combinatie van circulaire maatregelen kan klimaatimpact tot wel 45% verlagen

De analyse van de keten van klimaatinstallaties laat zien dat deze focus risico's met zich meebrengt. Emissies tijdens de gebruiksfase kunnen weliswaar dalen, maar tegelijkertijd kunnen materiaalgebruik, milieu-impact tijdens productie en eindelevensfase, en afhankelijkheid van kritieke grondstoffen juist toenemen. Daarom is het noodzakelijk om energiebeleid en circulariteitsbeleid sterker met elkaar te verbinden.

Een belangrijke conclusie uit de analyse is dat recycling alleen onvoldoende is. De grootste circulaire winst ligt niet aan het einde van de keten, maar aan het begin bij de vraag naar klimaatinstallaties.

Door slimmer te ontwerpen, minder materiaalintensief te bouwen, collectieve oplossingen te benutten en overdimensionering te voorkomen, kan de instroom van primaire materialen in 2050 tot wel 33 tot 73 procent afnemen ten opzichte van een business-as-usual scenario. Tegelijkertijd kan de klimaatimpact, exclusief gebruiksfase, met 20 tot 45 procent dalen bij een samenhangend pakket aan circulaire maatregelen. Met andere woorden: de meest effectieve circulaire strategie begint nog voordat een installatie is aangeschaft. Download hier de paper voor meer informatie.

Circulariteit begint bij de ontwerpvraag

Dat vraagt om een andere benadering van verduurzaming. Niet alleen de vraag welke technologie nodig is, maar ook hoeveel materiaal daarvoor nodig is, moet onderdeel worden van beleidsafwegingen. Kan een gebouw met minder installaties toe? Kan eerst worden ingezet op isolatie, natuurlijke ventilatie of passieve koeling? Is een collectieve oplossing mogelijk? En wordt een installatie niet groter uitgevoerd dan noodzakelijk?

Juist deze vragen hebben een grote invloed op de toekomstige materiaalvraag. En geven provincies, gemeenten en woningcorporaties die de komende jaren voor grote investeringen staan een belangrijk inzicht.

Het materiaalstroomoverzicht voor 2023 laat zien dat de instroom van nieuwe materialen groter is dan de uitstroom. Systemen blijven lang in gebruik en de voorraad materialen van installaties in gebruik groeit. Metalen worden relatief goed teruggewonnen, maar bij kunststoffen, kritieke materialen en componenten gaat nog veel waarde verloren. Dit laat zien dat niet alleen betere verwerking nodig is, maar vooral ook minder materiaalinstroom en langer behoud van producten en waardevolle componenten.

Vijf hardnekkige belemmeringen

Opmerkelijk is dat de grootste obstakels voor het doorvoeren van circulariteit niet technisch van aard zijn. De analyse identificeert vijf belangrijke belemmeringen:

• onvoldoende ontwikkelde doelen,
• gebrek aan samenhangende sturing,
• regelgeving die onvoldoende aansluit op circulariteit,
• risicomijdend gedrag en
• een zwakke businesscase voor circulaire oplossingen.

De technologie is in veel gevallen beschikbaar. De uitdaging zit vooral in de inrichting van beleid, regelgeving en economische prikkels. De sleutel voor versnelling ligt daarom niet uitsluitend bij technologische innovatie, maar juist ook bij beleidsmakers, opdrachtgevers en andere partijen in de keten.

Concrete aangrijpingspunten voor nieuw beleid

Voor overheden biedt dat concrete aangrijpingspunten. Circulariteit kan nadrukkelijker worden meegenomen in regelgeving, normering, subsidies en aanbestedingen. Ook kunnen onderhoud, reparatie en hergebruik aantrekkelijker worden gemaakt dan volledige vervanging.

Daarnaast kunnen rekenmethoden en normen beter zichtbaar maken hoeveel materialen een installatie vraagt. Dat helpt om materiaalgebruik mee te wegen naast energieprestatie, comfort en kosten. Juist daar ligt een kans om toekomstige grondstoffenvraag te beperken zonder de energietransitie af te remmen.

Energietransitie én grondstoffentransitie

De analyse maakt duidelijk dat de energietransitie en de circulaire economie niet los van elkaar kunnen worden gezien. Elke nieuwe installatie vraagt materialen. De vraag is daarom niet alleen hoe gebouwen energiezuiniger worden en hernieuwbare energie kunnen gebruiken, maar ook hoe dat met zo min mogelijk grondstoffen kan gebeuren.

Voor bestuurders betekent dit dat circulariteit niet langer een onderwerp voor de afvalfase is. De grootste winst wordt geboekt aan het begin van de keten: bij ontwerp, aanbesteding, renovatie en investeringsbeslissingen. Wie daar de juiste keuzes maakt, voorkomt later een groot deel van de materiaal- en milieudruk. Dat is uiteindelijk de meest effectieve vorm van circulariteit.