De ene energiecoach is de andere niet

Veel gemeenten zetten energiecoaches in om inwoners te helpen hun energierekening te verlagen. Maar achter het begrip ‘energiecoach’ gaan heel verschillende rollen schuil. Wie daar bij de inrichting van energiehulp geen onderscheid in maakt, loopt het risico de verkeerde persoon voor de verkeerde deur te zetten.

Grofweg zijn er drie profielen: de praktische energiehulp die maatregelen uitvoert, de technisch inhoudelijke energiecoach die adviseert over verduurzaming en de coach met een sociale insteek die huishoudens helpt zelf grip te krijgen op de energierekening. Ze hebben ieder een andere rol, vragen om andere vaardigheden en bereiken deels andere groepen inwoners.

Drie profielen, drie rollen

• De praktische energiehulp of klusser gaat daadwerkelijk aan de slag: tochtstrips en radiatorfolie aanbrengen, ledlampen vervangen of de verwarming goed instellen. Juist het daadwerkelijk uitvoeren van maatregelen is belangrijk. Onderzoek naar lokale klusteams laat zien dat dit effectiever is dan alleen het uitdelen van bespaarpakketten: maatregelen worden direct aangebracht in plaats van dat een pakket ongebruikt in de kast blijft liggen. De klusser – soms met een afstand tot de arbeidsmarkt die zélf begeleid wordt - hoeft geen diepgaande technische of financiële kennis te hebben; wat telt is vakmanschap en het vermogen om een kleine ingreep snel en netjes uit te voeren.

• De reguliere energiecoach adviseert over grotere verduurzamingsvraagstukken, zoals isolatie, zonnepanelen, warmtepompen, subsidies en financiering. Dit is de coach die de grootste groep huishoudens kan bedienen; een coach die de techniek en de regelgeving bijhoudt en in staat is complexe keuzes behapbaar te maken voor een woningeigenaar die wil verduurzamen. Het is precies dit profiel waar veel bestaande energiecoach-opleidingen op zijn ingericht: betrokken, vaak hoogopgeleide woningeigenaren die hun kennis willen delen met anderen.

• Maar bij huishoudens in energiearmoede is vaak iets anders nodig. Mensen die moeite hebben hun energierekening te betalen, kampen regelmatig ook met andere problemen, zoals gezondheidsklachten, taalbarrières of wantrouwen richting instanties. Hier gaat het niet alleen om kennisoverdracht, maar vooral om vertrouwen en begeleiding. De sociale energiecoach begint niet bij de techniek, maar bij het huishouden.

Een coach met een vertrouwd gezicht, die ervaring heeft met de complexe problematiek waar deze huishoudens mee te maken kunnen hebben, kan het huishouden helpen stap voor stap meer grip te krijgen op de energierekening. Zo kan een echt duurzame gedragsverandering bewerkstelligd worden. Dat vraagt vooral sociale vaardigheden, geduld en een goede verbinding met andere organisaties en vertrouwde gezichten in de wijk.

Niet iedere coach hoeft alles te kunnen

Voor gemeenten is het verleidelijk één profiel voor ‘de energiecoach’ te formuleren: technisch deskundig, praktisch vaardig én in staat om kwetsbare huishoudens te bereiken en begeleiden. Maar juist die stapeling van eisen kan de effectiviteit verminderen.

Een goede klusser hoeft geen sociaal specialist te zijn. Een technisch sterke energiecoach hoeft niet automatisch de juiste persoon te zijn om vertrouwen op te bouwen bij een huishouden dat instanties wantrouwt. En een sociaal geschoolde coach hoeft niet alle details van warmtepompen of isolatiemogelijkheden te kennen.

Specialisatie is geen tekortkoming. Het gaat erom dat de verschillende vormen van energiehulp goed op elkaar aansluiten. Wanneer een klusser of reguliere energiecoach merkt dat er meer speelt dan een technische energievraag, moet duidelijk zijn naar wie kan worden doorverwezen. Andersom moet de sociale coach snel praktische of technische ondersteuning kunnen inschakelen.

De voordeur is vaak de grootste uitdaging

Vooral bij huishoudens in energiearmoede begint effectieve hulp met een weinig technische vraag: hoe kom je binnen? Wat werkt, is een proactieve en herhaalde benadering — meerdere keren langsgaan, deur-aan-deur, niet wachten tot iemand zelf de telefoon pakt. Lokale inbedding is daarbij belangrijk. Een sociale coach die onderdeel is van een vertrouwd netwerk in de wijk en kan samenwerken met andere lokale sociale initiatieven, komt makkelijker achter de voordeur dan een adviseur die eenmalig langskomt.

Energiegebruik raakt aan persoonlijke omstandigheden. Doucht iemand minder om geld te besparen? Wordt een deel van het huis niet verwarmd? Staat de verwarming bewust uit terwijl het eigenlijk te koud is? Schaamte over de financiële of woonsituatie, taalbarrières en wantrouwen richting instanties kunnen ervoor zorgen dat mensen niet snel zelf om hulp vragen.

Onderzoek naar energiearmoede laat bovendien zien dat eenmalig advies vaak onvoldoende werkt - huishoudens die onder financiële of sociale druk staan, hebben niet altijd de mentale ruimte om energietips direct goed uit te voeren.

De juiste coach op de juiste plek

De vraag voor gemeenten is daarom niet alleen: hebben we voldoende energiecoaches?
Minstens zo belangrijk is: hebben we de juiste mensen voor de verschillende groepen huishoudens die we willen bereiken?

Voor duurzame gedragsverandering — niet één keer de thermostaat lager, maar blijvend anders omgaan met energie — is precies dát de kern: niet elke boodschapper wordt evenveel vertrouwd, en niet elk advies vraagt om dezelfde boodschapper. De klusser lost het praktische probleem op. De reguliere energiecoach helpt de brede groep huishoudens met de grotere, kennisintensievere stappen. En de coach met een sociale insteek maakt het verschil bij huishoudens in energiearmoede die de grip op hun energierekening kwijt zijn — en die zonder investering in vertrouwen onbereikt blijven, ongeacht hoeveel kennis of budget er verder beschikbaar is.

Gemeenten zouden energiecoaching daarom niet als één instrument of één functieprofiel moeten zien, maar voor elke doelgroep het soort coach dat het beste past. Verschillende rollen, met verschillende kwaliteiten, die elkaar aanvullen. Zo blijft er niemand achter in de energietransitie.