Eerder aanvragen: hopen dat het netwerk niet faalt

Ambtenaren van vrijwel alle Nederlandse gemeenten zitten op 1 oktober stipt om 9 uur voor een computer om ruimte op het stroomnet voor de komende tien jaar veilig te stellen. Ze moeten hun plannen voor woningbouw en onderwijshuisvesting zo snel mogelijk inleveren bij de netbeheerders, want wie het eerst komt, het eerst maalt. De schaarse aansluitingen op het net worden op volgorde van aanvraag en hun maatschappelijke prioriteit uitgegeven. Te lang wachten kan dus betekenen dat bouwprojecten achteraan staan in de planning van de netbeheerder, of zelfs helemaal geen aansluiting meer krijgen.

Rik Thijs (PRO), wethouder Klimaat en Energie in Eindhoven, kan zich er nog maar moeilijk een voorstelling van maken. ‘Het wordt een beetje als het kopen van een populair concertkaartje. Op het juiste moment inloggen, zo snel mogelijk je aanvraag doorsturen en hopen dat iemand anders je niet voor is. En stel je eens voor dat net op dat moment het netwerk hapert, of dat het inloggen niet meer lukt. Grijpt de gemeente dan mis? En welke gevolgen heeft dat voor de woningbouw in die gemeente? Hoe leggen we dat aan de ontwikkelaar uit?’

Deadline

Officieel is 1 oktober de start van een periode van een paar weken dat gemeenten een aansluiting kunnen aanvragen. Maar feitelijk is het een deadline, zegt Thijs. ‘Niemand zal zeggen: we doen de aanvraag volgende week wel. Tenminste, niet in gebieden met netcongestie, zoals in onze regio.’

En gebieden zonder capaciteitsproblemen op het net zijn er bijna niet meer. Netbeheerders investeren weliswaar miljarden in nieuwe infrastructuur voor het electriciteitsnet, maar in veel gebieden duurt het nog vele jaren voordat die netverzwaring een feit is. Ondertussen raakt het net zo vol dat hele provincies, zoals Utrecht, al te horen hebben gekregen dat nieuwe woningbouwplannen weinig kans maken op een spoedige aansluiting. Gemeenten moeten er rekening mee houden dat de woningbouw in hun gemeente niet automatisch gegarandeerd is van een aansluiting op het net.

Congestieverzachters

En dat is een nieuwe realiteit voor gemeenten. Vorig jaar besloot de Autoriteit Consument en Markt (ACM) dat de schaarse aansluitingen voortaan anders verdeeld moesten worden. Er kwam een maatschappelijk prioriteringskader: projecten die de netcongestie helpen oplossen, zoals bijvoorbeeld batterij-opslagsystemen, krijgen als ‘congestieverzachters’, mits ze voldoen aan de voorwaarden, voorrang bij een aansluiting. Daarna komen projecten met een groot belang voor de veiligheid en de volksgezondheid, zoals ziekenhuizen, vitale infrastructuur, defensie en waterveiligheid.

Eerder aanvragen

Het feit dat wonen op de prioriteitenlijst staat, neemt niet weg dat de situatie voor de woningbouw in sommige gemeenten penibel wordt. In sommige regio’s zit het stroomnet op slot en wordt het zelfs voor projecten met prioriteit moeilijk om een aansluiting te krijgen. Om de situatie voor gemeenten en initiatiefnemers voor woningbouw duidelijker te maken, kunnen gemeenten daarom al ruim voordat er een vergunning is voor een bouwplan al een aanvraag doen voor een stroomaansluiting. Vanaf 1 oktober kunnen ze die aanvraag doen bij de netbeheerder in hun regio.
Tot afgelopen juli konden gemeenten ook al capaciteit aanvragen voor projecten in de komende drie jaar, waarvoor vaak al wel een vergunning is afgegeven. Het leidde op 1 juli tot een stortvloed aan aanvragen. Verwacht wordt dat ook 1 oktober een deadline wordt: gemeenten willen niet misgrijpen als de ruimte op het net beperkt is.

Gemeenten uitten in de afgelopen maanden veel kritiek op de aanpak van netbeheerders en de eis om zo snel al in kaart te krijgen wat er de komende tien jaar in de gemeente gebouwd wordt. Maar volgens Jinny Moe Soe Let, directeur Beleid en Communicatie bij Netbeheer Nederland, konden de netbeheerders niet anders dan het nemen van ingrijpende maatregelen. ‘De congestiesituatie is heel zorgelijk. En als je te maken hebt met een schaarste aan transportcapaciteit, dan moet je gaan verdelen. Voorheen deden we dat op first come, first serve-basis, nu gebruiken we het prioriteringskader.’

Geen garantie

Bovendien is de situatie voor de woningbouw volgens Moe Soe Let nog niet zo slecht. ‘Het is voor de woningbouw een verlies dat een kleinverbruikersaansluiting nu geen garantie meer is. Maar in de huidige situatie heeft niemand heeft meer een garantie op een aansluiting. Maar woningen hebben wel een prioriteit bij het toewijzen van de schaarse ruimte. Er zijn ook partijen die helemaal niet in de prioriteitenlijst staan. Het is nu tenminste wel volstrekt duidelijk wie voorrang krijgt.’

Dat de dreiging van het ontbreken van netaansluitingen een groot effect kan hebben op woningbouwplannen, wordt door de netbeheerders erkend. ‘Woningbouw heeft een speciale behandeling gekregen doordat gemeenten nu met Eerder Aanvragen een plek kunnen claimen’, zegt Moe Soe Let. ‘Zo is er meer zekerheid of capaciteit bij de bouw ook daadwerkelijk wordt toegewezen.’

Afstemmen

De netbeheerders bonden de gemeenten dit voorjaar nog op het hart om de plannen vooral regionaal af te stemmen, om het risico dat buurgemeenten met elkaar concurreren over de schaarse netaansluiting zo klein mogelijk te maken. Maar voor veel gemeenten is dit regionale afstemming niet meer op tijd te realiseren, waarschuwde de VNG nog in juli.

Thijs: ‘We zijn vroeg begonnen toen we in het voorjaar hoorden op welke manier de toewijzing zou plaatsvinden. We hebben een crisisteam samengesteld en zijn druk bezig geweest om alle ontwikkelaars te benaderen. Vervolgens moet ook nog bepaald worden welke onderscheid we maken: hoe hard zijn de plannen, wat is het maatschappelijk belang en wanneer kan de bouw starten?’

Gemeenten met veel bouwplannen moeten bovendien een financieel construct verzinnen om de benodigde aansluitgelden bij elkaar te krijgen. Thijs: ‘In Eindhoven alleen gaat het om tussen minimaal 10.000 en maximaal 40.000 woningen. De stad moet nu garant staan voor die afbetaling.’

Lees het volledige artikel in Binnenlands Bestuur nummer 17. Deze editie verscheen woensdag 16 september 2026