Dertig luchtkastelen

Het staat echt in het regeerakkoord: er moeten “minstens dertig grootschalige nieuwbouwlocaties van nationaal belang” komen. Nieuwe wijken, misschien zelfs nieuwe steden. Hoezo?

Dat huizen onbetaalbaar zijn weet iedereen. Vooral mensen laag op de sociaaleconomische ladder met fysieke- of psychische problemen, sociale kwetsbaarheid, niet lineaire levenspaden of statushouders. In een neoliberaal systeem van markt, competitie en individuele verantwoordelijkheid vallen zij het eerst buiten de boot. Daarbovenop komen tekorten voor leraren, verpleegkundigen en politieagenten. En voor mensen die te klein, ongezond of te ver van werk wonen en ouderen die gelijkvloers of rolstoeltoegankelijk moeten wonen. Het laatste stukje beschaving van voorrang bij sociale huur heeft een kafkaëske wirwar aan regels opgeleverd. Helemaal achteraan komen Dennis en Laura: 28 jaar, vijftig bezichtigingen verder, tien jaar op een wachtlijst en nog inwonend bij hun ouders.

Het systeem werkt ondertussen prima voor wie al bezit. Zo kennen we de hypotheekrenteaftrek. Elke expert roept dat het moet worden afgeschaft terwijl het juist is verhoogd. Deze subsidieert de “hardwerkende” middenklasse in doorzonhuizen met ook met subsidie verkregen zonnepanelen en elektrische auto’s. Overwaarde stroomt door naar duurdere huizen of tweede woningen die voor de hoofdprijs worden verhuurd. Zo buit de ene arbeider de andere uit. Bijna 30 procent van de huishoudens is intussen 65-plusser die goedkoop in afbetaalde huizen woont. Bij hen blijft de gehoopte doorstroming uit doordat huren een stuk duurder is dan blijven zitten.

De belofte klinkt simpel: 100.000 woningen per jaar, twee derde ervan “betaalbaar”. Maar wat is betaalbaar? In glanzende brochuretaal wordt uitgelegd dat het om groene, creatieve en bruisende wijken gaat met koopwoningen van 80–150 m² rond 10.000 euro per m². Zo werkt het systeem voor wie al goed zit en nodigt het uit tot koopobsessie en ruimtebeslag. De 30 procent geplande sociale huur krimpt plotseling tot zo’n 55 m². Alsof wie minder kansen heeft ook minder ruimte nodig heeft.

De demografie leert een ander verhaal. Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek groeit het aantal huishoudens tot circa 8,8 miljoen rond 2060, waarvan bijna de helft alleenstaand. Tegelijk komen door vergrijzing genoeg en vaak splitsbare eengezinswoningen vrij. Toch bouwen we vooral grote dure koopwoningen. Ondertussen versteent Nederland razendsnel. In de eerste twintig jaar van deze eeuw zijn gemiddeld vijftien voetbalvelden per dag onder beton en asfalt verdwenen. Terwijl studies van het Planbureau voor de Leefomgeving laten zien dat tot 75 procent van de nieuwbouw binnenstedelijk kan, via kantoren, bedrijventerreinen en onderbenutte woonwijken.

Corridors als Rotterdam–Den Haag–Leiden–Haarlem of Eindhoven–Helmond–Tilburg–Den Bosch zullen wel dichter worden en Almere kan groeien. Maar nieuwe steden in het IJmeer, het Markermeer inpolderen of Schiphol naar zee verplaatsen? Deze perfecte match van liberalisme, overheid en kapitaal geeft geen oplossing, maar lachwekkende prestigeprojecten.

Doorbreek het privilege van rijke huisbezitter. Stop daarom met woningsubsidies voor bezit en belast woonvermogen. Gebruik de opbrengst van ruim 10 miljard om een maximale hoeveelheid sociale huur te realiseren. Waar vooral geen behoefte aan is zijn dertig nationale luchtkastelen in weilanden en water. Dat is de droom van de bouwlobby en niet het belang van de woningzoeker. Door deze illusie te volgen verandert Nederland langzaam in één grote vlakte van beton en asfalt. En dat zou pas echt onbetaalbaar zijn.