Hoe verwarmen we onze woonwijken straks zonder aardgas?

De warmtetransitie komt in een nieuwe fase. Gemeenten moeten uiterlijk eind 2027 hun warmteprogramma vaststellen en daarmee duidelijkheid geven over de verduurzaming van woningen en gebouwen. Maar welke warmteoplossing past bij welke wijk? Wat betekent dat voor bewoners? En hoe houden gemeenten rekening met netcongestie en de groeiende behoefte aan koeling? Bodemenergie biedt mogelijkheden op zowel individueel als collectief niveau. Daarom is het zaak dat gemeenten de mogelijkheden van bodemenergie vroegtijdig onderzoeken en meenemen bij het opstellen van hun warmteprogramma's.

Welke warmteoplossing past bij welke wijk?

Met de verwachte inwerkingtreding van de Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw) op 1 januari 2027 krijgt de gemeentelijke regierol in de warmtetransitie verder vorm. De transitievisies warmte maken plaats voor warmteprogramma's, waarin gemeenten aangeven welke wijken en buurten zij de komende tien jaar willen verduurzamen en welke warmteoplossingen daarbij in beeld zijn.

Een dichtbebouwde stadswijk heeft andere mogelijkheden dan een buitenwijk met grondgebonden woningen of een dorpskern met diverse typen gebouwen. Ook de staat van de gebouwen, de beschikbare energiebronnen en de capaciteit van het elektriciteitsnet spelen een rol.

Gemeenten hebben daarbij verschillende mogelijkheden. Denk aan grootschalige warmtenetten, kleinschalige gezamenlijke systemen en individuele warmtepompen. De uitdaging is om per gebied de meest geschikte combinatie te vinden. Bodemenergie kan bij meerdere van deze oplossingen worden ingezet.

Collectief of individueel? Bodemenergie kan allebei

Bij collectieve warmtevoorzieningen kan bodemenergie fungeren als duurzame warmte- en koudebron. Een bekend voorbeeld is warmte-koudeopslag (WKO). Hierbij wordt grondwater gebruikt om warmte en koude uit te wisselen en tussen de seizoenen op te slaan. Deze techniek wordt al tientallen jaren succesvol toegepast in Nederland, onder meer in woningen, kantoren, ziekenhuizen en andere utiliteitsgebouwen.

Ook bij warmtenetten op zeer lage temperatuur kan bodemenergie een belangrijke rol spelen. Via een ondergronds leidingennet worden warmte en koude beschikbaar gesteld aan gebouwen, waar warmtepompen voor de gewenste temperatuur zorgen. Dit biedt mogelijkheden voor nieuwbouw, gebiedsontwikkelingen en geschikte bestaande wijken.

Niet overal is een warmtenet haalbaar of wenselijk. In die situaties kunnen individuele bodemenergiesystemen uitkomst bieden. Een gesloten bodemenergiesysteem bestaat uit een gesloten leidingencircuit waarmee warmte en koude met de bodem worden uitgewisseld. In combinatie met een warmtepomp kan een woning hiermee volledig elektrisch worden verwarmd en van warm tapwater worden voorzien.

Ook kleinschalige gezamenlijke oplossingen, bijvoorbeeld voor een woonblok of appartementencomplex, behoren tot de mogelijkheden. Zo biedt bodemenergie flexibiliteit bij het verduurzamen van verschillende typen woningen en wijken.

Niet alleen verwarmen, maar ook koelen

Een toekomstbestendige warmtevoorziening gaat verder dan alleen het vervangen van aardgas. Door warmere zomers neemt de behoefte aan koeling in woningen en andere gebouwen toe. Gemeenten doen er daarom goed aan om bij hun warmteprogramma's niet alleen naar de warmtevraag, maar ook naar de toekomstige koudevraag te kijken.

Juist hier komt de meerwaarde van bodemenergie naar voren. De bodem heeft gedurende het jaar een relatief stabiele temperatuur. Daardoor kunnen bodemenergiesystemen in de winter efficiënt warmte leveren en in de zomer worden gebruikt voor passieve koeling. Passieve koeling houdt in dat koelte uit de bodem wordt benut zonder dat de warmtepomp actief hoeft te koelen. Dat vraagt relatief weinig elektriciteit. De warmte die tijdens het koelen aan de bodem wordt toegevoegd, kan bovendien in de winter opnieuw worden benut om efficiënt te verwarmen.

Bodemenergie werkt daarmee als een duurzame warmte- en koudebatterij: energie wordt opgeslagen wanneer die beschikbaar is en gebruikt wanneer die nodig is.

Nieuwbouw mogelijk maken met bodemenergie

De toenemende elektrificatie van de gebouwde omgeving stelt gemeenten voor een extra uitdaging. Het elektriciteitsnet staat op veel plaatsen onder druk, terwijl de vraag naar elektrische verwarming en koeling verder toeneemt. Daarom is het belangrijk om niet alleen te kijken naar de totale warmtevraag, maar ook naar het elektrisch vermogen dat installaties bijvoorbeeld op koude winterdagen nodig hebben.

Bodemgebonden warmtepompen hebben hierbij een gunstige eigenschap. Omdat zij warmte onttrekken aan de relatief stabiele bodemtemperatuur, kunnen ze minder elektriciteit verbruiken dan bijvoorbeeld warmtepompen die warmte uit de buitenlucht halen. Dit helpt de piekbelasting van het elektriciteitsnet te verminderen en kan daarbij vaak oplossingen bieden om nieuwbouwprojecten ook bij netcongestie door te kunnen laten gaan. Uit onderzoek op basis van meetgegevens van duizenden woningen blijkt dat bij slimme ontwerpkeuzes het piekvermogen van een bodemgebonden warmtepomp in een eengezinswoning beperkt kan blijven tot 1 à 2 kW.

Bewoners willen duidelijkheid over hun mogelijkheden

Naast het maken van technische keuzes hebben gemeenten een belangrijke rol in het bieden van handelingsperspectief aan inwoners. Bewoners willen weten wat zij kunnen doen wanneer hun cv-ketel aan vervanging toe is. Komt er een warmtenet in hun wijk? Is een individuele warmtepomp een geschikte keuze? En welke maatregelen kunnen zij nu al nemen om hun woning voor te bereiden op een aardgasvrije toekomst?

Niet iedere bewoner kan of hoeft dezelfde route te volgen. Door inzicht te geven in de verwachte warmteoplossing per wijk én de mogelijkheden voor individuele verduurzaming, kunnen gemeenten inwoners helpen om weloverwogen keuzes te maken. Daarbij is het belangrijk om ook bodemenergie als mogelijke oplossing inzichtelijk te maken, zowel voor bewoners die zelfstandig willen verduurzamen als voor bewonersinitiatieven die gezamenlijk een warmtevoorziening willen ontwikkelen.

Samen werken aan een duurzame warmtevoorziening

De warmtetransitie vraagt om samenwerking tussen gemeenten, bewoners, woningcorporaties, warmtebedrijven en technische marktpartijen. De komende jaren worden keuzes gemaakt die voor tientallen jaren bepalend zijn voor de warmtevoorziening van onze wijken.