Denk goed na voor het uitschrijven van een prijsvraag

Overheidsinstanties schrijven prijsvragen uit. Dat komt misschien een beetje over als een speels ideetje, maar er schuilen serieuze motieven achter. Zo’n prijsvraag helpt bijvoorbeeld bij innoveren, het aantrekken van nieuw ontwerperstalent, het breder trekken van besluitvorming of het belonen van excellente prestaties. Louise Verboeket, als universitair docent Bestuursrecht verbonden aan de Universiteit van Amsterdam, onderzocht in haar proefschrift of de regelgeving hierbij wel op orde is en op voorhand goed wordt uitgedacht.

‘Wat hebben de oprichting van een Nationaal Slavernijmuseum in Amsterdam, de aanleg van de zogenoemde Tweede Groene Ring in Leiden en de bevordering van de vernieuwing en verbetering van het hoger onderwijs met elkaar te maken?’, vraagt Verboeket. Het antwoord: alle drie zijn het doelstellingen waarvoor overheidsorganisaties een prijsvraag hebben uitgeschreven.

Risico op staatssteun

Er kunnen dus serieuze plannen voortvloeien uit een prijsvraag. Het is daarom erg belangrijk dat de juridische inbedding ook op orde is. ‘Als overheidsorganisaties dat niet doen, kan dat tot risico’s leiden. Zo kan er bijvoorbeeld sprake zijn van onrechtmatige staatssteun of een uitslag die moet worden teruggedraaid’, zegt Verboeket tegen Binnenlands Bestuur.

Wat zijn nu de routes die een overheidsorganisatie kan bewandelen? ‘Dat is de grote vraag’, zegt Verboeket met een grote glimlach. ‘Er zijn grofweg drie manieren. Meestal, in zo’n zestig procent van de door mij onderzochte gevallen, maakt een overheidsorganisatie gebruik van een aanbestedingsprocedure. Soms is dat een logische route. Maar als het gaat om innoveren of belonen, is dat niet altijd de beste keuze omdat een aanbesteding is bedoeld om iets in te kopen.’ Een andere vorm is een subsidie, die wordt in zo’n dertig procent van de gevallen toegepast. Tenslotte is er nog een privaatrechtelijke vorm, ‘die kun je toepassen als het bijvoorbeeld gaat om het gebruik van een pand’.

Aanbesteding of subsidie?

Bij het kiezen van de juiste route, is het volgens de onderzoeker goed om naar de factoren te kijken. Neem bijvoorbeeld de hoogte van het prijzengeld. Is dat dekkend of is dat een tegemoetkoming? ‘In het eerste geval past een aanbesteding beter, in het tweede geval ligt een subsidie meer voor de hand’, legt Verboeket uit.

‘Het is iets dat in de kern sympathiek klinkt, zo’n prijsvraag. Maar dat betekent niet dat er geen eisen meer gelden’, zegt Verboeket. Om te zorgen dat dit soort initiatieven goed verlopen voor zowel de deelnemers als degene die zo’n prijsvraag uitschrijft, is het van belang dat van tevoren goed uit te denken. ‘In de jury zitten vaak externe juryleden die niet altijd de juridische context helemaal overzien. Zorg dat je dat als overheidsinstelling wel weet en duidelijke instructies meegeeft. En zorg ook dat de deelnemers goed beschermd zijn, weten wat wel en niet mag maar ook waar ze naar toe kunnen als ze toch een klacht hebben.’

Regels én ruimte voor innovatie

Verboeket wil ervoor waken om een naysayer te zijn als jurist. ‘Als ik kijk naar de motieven voor het uitschrijven van zo’n prijsvraag, zijn die zonder meer wenselijk. We staan voor enorme uitdagingen en die kan je alleen oplossen als je op allerlei manieren, waarvan de prijsvraag er één is, de samenwerking opzoekt’ zegt de onderzoeker. Ze pleit er dan ook voor het recht niet als obstakel te zien, maar als instrument om dit soort initiatieven wel te laten slagen.

Ze hoopt dan ook dat haar proefschrift als nuttig spoorboekje gebruikt kan worden om dit soort initiatieven op de juiste manier vorm te geven. Het is volgens Verboeket zoeken naar de balans. Je aan de regels houden en dat goed uitdenken van tevoren, maar er ook voor waken niet té strikt te zijn met die factoren of voorwaarden: ‘Je moet de innovatie wel in leven houden, zoek de ruimte, want die biedt het recht ook echt wel.’