Wanneer is een zzp’er echt zelfstandig?

Twee zelfstandige WOZ-taxateurs werken voor dezelfde gemeente. De ene voert doorlopend dezelfde taxaties uit als collega’s in loondienst en werkt vrijwel alleen voor die gemeente. De andere heeft een eigen makelaarskantoor en wordt alleen ingeschakeld voor enkele moeilijk te taxeren objecten. Het beroep is gelijk, het risico voor de opdrachtgever niet, legt Anouk van den Berk uit, Team Lead backoffice bij Haert. Bij de eerste taxateur ligt schijnzelfstandigheid op de loer.

Wat er op het spel staat

Schijnzelfstandigheid speelt wanneer iemand als zzp’er is ingehuurd, maar werkt zoals een werknemer. Stelt men dat achteraf vast, dan kan de opdrachtgever te maken krijgen met naheffingen van loonheffingen en premies, en afhankelijk van de situatie ook met pensioenverplichtingen, boetes of claims van de werkende. Nu de handhaving strenger is, kiezen sommige organisaties de veiligste weg en stoppen ze met zzp-inhuur. Dat is volgens Anouk niet nodig. Een organisatie hoeft niet alle juridische nuances zelf te beheersen om verantwoord met zelfstandigen te werken, als ze vooraf de juiste vragen stelt.

Eerst de behoefte, dan de contractvorm

Die vragen beginnen niet bij de zzp’er, maar bij het werk. Moet iemand tijdelijk reguliere taken overnemen, bijvoorbeeld door ziekte of drukte? Dan passen detachering of uitzenden vaak beter. Een zzp’er past bij een afgebakende opdracht waarvoor specifieke kennis nodig is. Hij komt binnen om een resultaat op te leveren, kiest binnen de afspraken zelf hoe hij dat doet en vertrekt als de opdracht klaar is. Hij is in zekere zin een passant, betrokken bij de opdracht maar geen vast onderdeel van de bezetting. Wie bij de contractvorm begint, kiest vaak wat handig lijkt in plaats van wat past. Blijkt een zzp’er niet de beste keuze, dan zoekt Haert samen met de opdrachtgever een andere vorm.

Geen enkel kenmerk geeft zekerheid

Dat het beroep gelijk is, zegt dus weinig. In het voorbeeld hebben de twee taxateurs dezelfde functietitel, maar vult de eerste feitelijk een vaste plek in en komt de tweede als ondernemer voor een specialistisch resultaat. Ook een contract, een KvK-inschrijving, het aantal opdrachtgevers of een tijdelijke looptijd geeft volgens Anouk nooit op zichzelf houvast. Het zijn onderdelen van één beoordeling waarin het hele beeld bij ondernemerschap moet passen. Haert kijkt daarvoor naar drie dingen: de behoefte en de inhoud van de opdracht, de manier waarop de professional onderneemt en de afspraken over hoe het werk wordt uitgevoerd.

Wanneer de manager te veel stuurt

Een goed ingerichte opdracht blijft niet vanzelf passend. Een manager betrekt de zzp’er ongemerkt steeds meer bij het team, plant beoordelingsgesprekken in of geeft inhoudelijke instructies, meestal uit collegialiteit of de wens om grip te houden. Feedback is toegestaan, maar bij een zelfstandige staat het afgesproken resultaat centraal en bepaalt hij zelf hoe hij werkt. Zo gaat een zelfstandige opdracht langzaam op een dienstverband lijken. Haert controleert daarom tijdens de looptijd of de samenwerking nog klopt met de afspraken. Dreigt de opdracht op een werknemersrol te lijken, dan adviseert het bureau op tijd. Soms wordt de opdracht opnieuw afgebakend, soms past een andere inhuurvorm beter.

Wat opdrachtgevers kunnen bewaken

Een contract biedt alleen houvast als de praktijk erbij aansluit. Vooraf gaat het om drie dingen: wat de organisatie nodig heeft (expertise en een resultaat of extra capaciteit), wat er precies wordt afgebakend (resultaat, looptijd en de ruimte die de professional krijgt) en hoe de zelfstandige daadwerkelijk onderneemt. Tijdens de opdracht moet de inhurende manager weten wat zelfstandig werken in de dagelijkse praktijk betekent en sturen op het resultaat, en moet de organisatie regelmatig evalueren of de opdracht nog verloopt zoals bedoeld. Dat vraagt openheid van beide kanten. Staat op papier dat iemand zelfstandig is, terwijl een manager hem feitelijk als werknemer aanstuurt, dan blijft de praktijk bepalend.

De rode draad in het advies van Anouk: begin niet bij de vraag of een zzp’er kan, maar bij de vraag wat de organisatie nodig heeft.