Toenemend gemor in Kamer over gebrekkige digitale regie

Kamerbreed is er veel behoefte aan coördinatie en regie op digitaal gebied, vooral bij cyberweerbaarheid. Een passage over AI-camerabrillen was exemplarisch voor de versnippering, zo bleek tijdens het uitgebreide wetgevingsdebat.

‘Wij zijn niet enthousiast over hoe dit kabinet het digitaliseringsbeleid heeft opgeknipt tussen de ministeries van Binnenlandse Zaken, Economische Zaken en soms ook nog Justitie en Veiligheid,’ sprak BBB-Kamerlid Vermeer maandag. ‘Daar zal vast een bestuurlijke redenering achter zitten. In de praktijk schept het vooral nieuwe onduidelijkheid. We verspreiden versnippering door verantwoordelijkheden opnieuw te versnipperen.’

Dwingender en strenger

Eerder uitte Pro-Kamerlid Kathmann al haar grieven tijdens het wetgevingsoverleg over diverse begrotingen die betrekking hebben op digitale onderwerpen. Ze vroeg staatssecretaris Aerdts van Digitale Economie waar die coördinerende rol bleef. Ze hamerde daar gedurende het ruim zeven uur durende overleg een paar keer op. ‘Het beleid moet dwingender en strenger. We moeten de vrijblijvendheid voorbij. Neem de regie!’

‘Misschien een beetje flauw om te zeggen,’ antwoordde Aerdts, ‘maar er is niet één persoon verantwoordelijk voor alle computers. Het is denk ik heel verstandig dat je verantwoordelijk bent voor je eigen spullen, je eigen personeel.’ Daarmee verwees ze naar de verschillende departementen met hun eigen bevoegdheden op digitaal terrein. ‘Maar ik zorg er wel voor dat er meer regie en heldere kaders zijn door integrale sturing op digitalisering.’ Kathmann, op haar beurt: ‘Niemand vraagt om sectorale verantwoordelijkheden af te pakken. Er is behoefte aan een coördinerende, overkoepelende rol. Dat zit ook in iets als communicatie. Kom met een plan.’

Ook Van den Berg (JA21) was fel tegenover Aerdts: ‘Leuk, al die openingen waar u heengaat. Maar ga nu vooral eens werken aan strategieën. Dat lijkt me allemaal een stuk fundamenteler.’ De staatssecretaris reageerde wat gepikeerd: ‘Ik kan u verzekeren dat onze ambtenaren heel hard werken.’ En volgens SP-Kamerlid Beckerman is het allemaal veel te weinig. ‘Er is nauwelijks geld over voor de Nederlandse Digitaliseringsstrategie, we leveren ons uit aan de markt en aan Big Tech.’

Onduidelijke rollen

Tijdens het wetgevingsoverleg van maandag over diverse begrotingen die betrekking hebben op digitale onderwerpen, bleek maar weer eens dat Kamerleden zich in toenemende mate ergeren aan onduidelijke rollen binnen het Nederlandse digitaliseringsbeleid. Wie is eigenlijk waarvoor verantwoordelijk en wanneer pakt wie de regie? Van links tot rechts proberen Kamerleden hierop grip te krijgen, maar het kabinet hult zich veelal in nevelen. Neem het cyberveiligheidsdossier. De politieke reactie op het omvangrijke cyberincident bij Albert Heijn in oktober was er vooral een van verwarring. Uiteindelijk was het staatssecretaris Erkens (Voedselvoorziening) die de woordvoering deed, en niet Aerdts. Terwijl het toch bij uitstek een digitaal onderwerp is.

Bij de PHP-perikelen was het minister Van Weel (Justitie en Veiligheid) die de cyberdreiging het hoofd moest bieden. ‘Dat vroeg om acute actie,’ verhelderde Van Weel zijn rol. ‘In dat geval ben ik als bewindspersoon voor Justitie en Veiligheid, en dus ook voor cybersecurity, degene die hier politiek verantwoordelijk voor is. Het Nationaal Cyber Security Centrum gaat er namens mij mee aan de slag.’ Vermeer wilde vervolgens weten of er een protocol is dat duidelijk maakt wie binnen het kabinet de woordvoering doet. Van Weel: ‘Het is logisch dat ik als coördinator op het gebied van cybersecurity daar het voortouw in neem en uiteindelijk heb ik dat ook gedaan. Ik ben ook degene die een brief heeft gestuurd aan de Kamer.’

Camerabrillen

In zijn antwoord op vragen over een mogelijk verbod op de AI-camerabrillen van Meta benadrukte minister Van Weel - wellicht onbedoeld - nog eens hoe versnipperd het digitale beleidsterrein is. Die camerabrillen vallen onder de regelgeving van de AVG en daarnaast is het heimelijk opnemen van personen sowieso niet toegestaan, zei hij. ‘De EDPB - het Europese orgaan met daarin alle nationale privacytoezichthouders, TR - komt volgend jaar met richtlijnen over de vraag of aanvullende eisen mogelijk zijn en die zullen we meenemen.’

‘Er ligt al een motie op tafel over een uitwerking van een uitbreiding van het verbod in de openbare ruimte. Het kabinet heeft al toegezegd hieraan te gaan werken. Er is ook al een debat aangevraagd. Dus mijn vraag is: waar ligt dan ook hier de regie?’ schamperde Kathmann. ‘Als die richtlijnen er zijn, komt de staatssecretaris op mijn departement erop terug. Zij gaat over de privacy,’ antwoordde Van Weel. De desbetreffende bewindspersoon is Claudia van Bruggen. Het kabinet zag tot dusver nog niets in een algeheel verbod op AI-camerabrillen, een wens van de CDA-fractie in de Tweede Kamer.

Digitale Dienst

De Digitale Dienst is een van de overheidsorganisaties die onder meer complexe IT-projecten moet vlottrekken. Voor de dienst was tot dusver echter slechts incidenteel geld beschikbaar. Aerdts zegde toe dat er voor de Voorjaarsnota van volgend jaar meer duidelijkheid komt over mogelijke structurele financiering voor deze dienst. In de op Prinsjesdag gepresenteerde Miljoenennota bleek er geen geld voor te zijn gereserveerd.

Daarnaast zegde Aerdts toe dat zij in de eerste maanden van 2027 de ‘routekaart digitale autonomie’ naar de Kamer stuurt. Deze gezamenlijke koers voor digitale autonomie bundelt de kennis, ervaringen en inzichten van alle medeoverheden en vloeit voort uit de Nederlandse digitaliseringsstrategie. Zwinkels: ‘De Digitale Dienst verdient een helder mandaat.’

AI-gebruik door politici

In het debat ging het vanzelfsprekend ook over AI. Het kabinet bracht vrijdag zijn AI-strategie naar buiten. Diverse Kamerleden hadden het over de impact op de werkvloer en de verdwijning van (starters)banen, de AI-volwassenheid van bedrijven en organisaties en het gebruik van generatieve AI door ambtenaren, politici en bestuurders. ‘In het verleden is er gebruikgemaakt van gratis AI-diensten,’ vervolgde Ceder, iets dat niet is toegestaan. ‘Ik kan me voorstellen dat het makkelijk zo kan lopen. Hoe denkt de staatssecretaris dit te voorkomen in de toekomst en wat betekent dit voor al die duizenden ambtenaren, bijvoorbeeld op het gebied van normering en handhaving?’

‘Er moet me even iets van het hart,’ zei Van der Burg meteen daarna, toen hij even afweek van zijn geordende mapjes met digitale deelonderwerpen (met daarin ook het “subonderwerp Kathmann”). ‘Ik verbaas me eigenlijk wel over de ophef. Er wordt al heel lang gebruikgemaakt van speechschrijvers. En ja, die zitten ook heel lang op internet. Die zoeken dingen op: wat zei Churchill ook alweer in die beroemde speech in de Tweede Wereldoorlog? Als het gaat om de verwerking van data, kan gerust gebruik worden gemaakt van het internet.’