Kabinet wil eigen AI-koers, maar de VS en China zijn nooit ver weg

Het kabinet-Jetten presenteert vrijdag een visie op AI. Die visie luidt dat Nederland zich weliswaar inzet om open strategische autonomie te bereiken, maar dat er tegelijkertijd via ‘gerichte AI-diplomatie’ wordt ingezet om de Nederlandse toegang tot geavanceerde AI-capaciteiten veilig te stellen.

'Kiezen voor AI voor iedereen' heet de kabinetsvisie op AI. Dat klinkt als een contradictio in terminis, alsof het kabinet helemaal niet wil kiezen, maar het iedereen naar de zin wil maken. Zo leest de visie ook. Alles en iedereen moet gaan profiteren van AI, met behulp van snelle én duurzame opschaling, met oog voor publieke waarden, maar toch ook en vooral voor de economie. 

Werken aan voldoende basiscapaciteit

Nederland kiest voor een ‘open strategische autonomie’ in een sterke EU. ‘Nederland bepaalt gericht wat we zelf moeten kunnen, waar we met gelijkgestemde Europese en internationale partners samenwerken en waar afhankelijkheid acceptabel is.’ ASML geldt als een ‘unieke troef in de mondiale AI stack’, waarmee Nederland mede de koers kan bepalen in Europa.

Ook op de bredere technologiestack, waar AI een onderdeel van vormt, bepaalt Nederland per onderdeel (bijvoorbeeld grondstoffen, halfgeleiders, cloud of AI-modellen) waar strategische onafhankelijkheid noodzakelijk is en waar niet. Helemaal zelfvoorzienend gaat de EU niet worden, maar op een aantal kritieke onderdelen moet voldoende Nederlandse of Europese basiscapaciteit aanwezig zijn.

Volgens het kabinet ligt de kracht van Nederland op het gebied van AI-toepassingen in gericht kiezen, slim samenwerken en AI verantwoord en duurzaam toepassen. Vooroplopen kan Nederland in ecosystemen als gezondheid & zorg, energie, voedselproductie, mobiliteit & logistiek, veiligheid & defensie en de technologische industrie.

Samenwerking en diplomatie

Concrete acties verlopen langs drie strategische pijlers: verantwoorde AI-ontwikkeling en -adoptie, toegang tot AI en AI-veiligheid en sturing op AI.

Het kabinet wil capaciteit en ecosysteem versterken op onder meer rekenkracht, data, talent, chips, cloud en verantwoorde (near) frontier en specialistische AI-modellen. Ook moeten burgers, bedrijven en overheid meer AI inzetten, maar dan wel verantwoord, duurzaam en doelgericht. De overheid zet hierbij in op het scheppen van randvoorwaarden, het stimuleren van innovatie en de bescherming van fundamentele rechten.

De Internationale AI‑strategie heeft tot doel om het Nederlandse en Europese verdien- en concurrentievermogen op AI te versterken, evenals de soevereiniteit en dan ook nog met verantwoorde en veilige inzet van AI. Het én-én-én blijkt ook uit de visie op het buitenland. Nederland zet weliswaar in op samenwerking met gelijkgestemde landen (behalve de EU-lidstaten onder meer Canada, Japan en Singapore), maar blijft ook werken aan ‘stabiele en voorspelbare relaties’ met de Verenigde Staten en China. Via ‘gerichte AI-diplomatie en internationale samenwerking’ zorgt het kabinet dat Nederland toegang behoudt tot geavanceerde AI-capaciteiten.

De oprichting van het Nationaal Agentschap voor Disruptieve Innovatie (NADI) en de Nationale Investeringsinstelling (NII) moet eraan bijdragen dat Nederlandse AI-bedrijven kunnen groeien. In het kader van de European Tech Creators Coalition (TCC) verkent het kabinet hoe de Europese concurrentiepositie kan worden versterkt op het gebied van AI en halfgeleiders. Aan een nationaal AI-rekenkrachtplan wordt nog gewerkt.

Veiligheid

Vrijdag werd eveneens het actieprogramma Toekomstbestendige Digitale Weerbaarheid gelanceerd. De Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) sloeg diezelfde dag alarm: hackers omarmen de inzet van AI, en overheden en bedrijven houden het tempo niet bij.  Maar er zijn meer AI-dreigingen dan alleen misbruik; ook machtsconcentratie en misalignment liggen op de loer. Er loopt een verkenning naar de mogelijke oprichting van een Nederlands AI-veiligheidsinstituut. Het adviesrapport hierover verschijnt naar verwachting in december 2026.

Maatschappij

Inwoners kunnen in 2027 en 2028 via het platform praatmeemetdeoverheid.nl deelnemen aan dialogen over AI, net als in de burgerdialogen van het Rathenau Instituut gebeurt. Staatssecretaris Aerdts (Digitale Economie en Soevereiniteit, D66) sluit de AI-visie af met de woorden ‘Dit kabinet gaat voor AI waar iedereen die dat wil van kan meeprofiteren’. Tegelijkertijd luidt het College voor de Rechten van de Mens de noodklok omdat het te weinig capaciteit heeft om het grondrechtentoezicht op AI goed uit te voeren.