Digitale afhankelijkheid is een bestuurlijke keuze

Gemeenten kunnen allang niet meer om de cloud heen. Softwareleveranciers leveren hun oplossingen steeds vaker alleen nog als clouddienst aan (Software as a Service). Het eigen rekencentrum slinkt. De restjes die overblijven, verhuizen zoetjesaan naar de platformen van techreuzen die heel goed begrijpen dat gemak de mens dient en deze overstap zo comfortabel mogelijk maken. Dat doen ze niet louter uit klantvriendelijkheid. De verplaatsing naar de cloud maakt klanten afhankelijker en geeft leveranciers dus meer macht. Maar wie heeft straks de regie: de gemeente of de leverancier?

Digitale autonomie onder druk door cloud en AI

Data worden opgeslagen en verwerkt in allerlei verschillende platformen. Organisaties verliezen grip op technische en functionele wijzigingen in applicaties die hun belangrijkste processen ondersteunen. Kosten worden minder voorspelbaar, maar zelden lager. Traditionele softwarelicenties zijn al ingewikkeld genoeg, wie de kostenmodellen van cloudleveranciers wil begrijpen, mag een legertje promovendi inschakelen.

De opkomst van AI versnelt deze ontwikkeling verder. De resultaten van onze recente AI Monitor Gemeenten laten zien dat gemeenten volop aan het experimenteren zijn met AI. Van chatbots tot ondersteuning bij besluitvorming – het beeld dat eruit spreekt is er een van vooruitgang en energie. AI slim inzetten brengt dan ook grote voordelen met zich mee, maar we moeten de ogen niet sluiten voor de negatieve gevolgen. Veruit de meeste AI-toepassingen maken gebruik van de cloud. De rekenkracht die ervoor nodig is, vind je alleen in de mega-datacenters van de grote -vaak Amerikaanse - techbedrijven.

Daarmee verschuift steeds meer macht naar IT-leveranciers: de digitale autonomie van gemeenten staat steeds meer onder druk. Dat maakt de inzet van AI en cloud een bestuurlijk vraagstuk: hoe behouden we onze digitale soevereiniteit? Hoe vergroten we grip op onze data, applicaties en de processen die daarvan afhankelijk zijn? Hoe verkleinen we de afhankelijkheid van enkele leveranciers? Als zulke vragen niet aan de bestuurstafel aan bod komen, verschuift de regie steeds meer en verdwijnt uiteindelijk elke mogelijkheid om nog eigen keuzes te maken.

Soevereiniteit gaat niet over locatie, het gaat over zeggenschap

De geopolitieke ontwikkelingen van de afgelopen jaren, brengen het gesprek hierover langzaam op gang. Overheden worden zich bewust van de risico’s. Steeds vaker valt het woord (digitale) soevereiniteit: we kunnen niet zonder de cloud, maar we willen wel grip houden op onze processen, onze data en de kosten.

In het debat is locatie een belangrijke factor. Het idee lijkt dat alle problemen zijn opgelost als de IT-systemen op Nederlands of Europees grondgebied staan. Dat is maar ten dele waar. Soevereiniteit gaat niet in de eerste plaats over locatie, het gaat over zeggenschap.

Kun je zelf bepalen wat er met je data gebeurt? Heb je voldoende toegang tot je eigen data? Niet alleen in de software zelf, maar ook tot de bulk van de gegevens die in databases zijn opgeslagen? Worden er voldoende vaak back-ups gemaakt en wie heeft daar toegang toe? Wie beheert die toegang überhaupt?

Kun je wisselen van leverancier als je dat zou willen? Wat is daarvoor nodig? Is er een stappenplan dat ook uitgevoerd kan worden als de leverancier niet langer kan of wil meewerken?

Begrijp je de kosten die je maakt en waarom? Kun je ze beïnvloeden of ben je daarin een speelbal van externe experts? Welke afhankelijkheden zijn er tussen systemen onderling en heb je daar voldoende grip op? Wat gebeurt er als één systeem hapert? Is de ketting zo sterk als de zwakste schakel of zijn er maatregelen genomen om de continuïteit te borgen?

Het valt ons op dat er in veel organisaties niemand is die zich op strategisch niveau met zulke vragen bezig houdt. Daarom worden afwegingen hierover niet expliciet gemaakt en blijft het initiatief bij leveranciers liggen.

Cloud en AI horen thuis in de bestuurskamer

Om grip te krijgen of houden, moet dat veranderen. Cloud en AI zijn bestuurlijke kwesties. Natuurlijk zitten er veel technologie aspecten aan, maar dat betekent niet dat dit IT-problemen zijn. Van strategisch adviseurs (informatiemanagers, enterprise architecten…) mag je als bestuurder verwachten dat ze de technische aspecten doorgronden en vertalen naar bestuurlijke taal en prioriteiten.

Zorg dat het IT-landschap overzichtelijk in beeld is gebracht – juist voor niet-techneuten – zodat besluitvorming mogelijk is. Stel vast wat digitale soevereiniteit voor je gemeente betekent en voer daar beleid op. Organiseer governance om te sturen op dat beleid en de bovenliggende doelen.

De overgang naar cloud en AI mag geen verzameling losse beslissingen zijn, maar moet een duidelijke koers volgen zodat innovatie en autonomie in balans met elkaar zijn.

Van afhankelijkheid naar beheersbare cloudkeuzes

Hoe houd je als gemeente grip op soevereiniteit, governance en kosten wanneer je de stap naar cloud en AI zet? Naast technische keuzes, vraag het om een samenhangende strategie en duidelijke regie. In de masterclass Cloudtransitie voor gemeenten van M&I/Partners werkt u als ICT-manager of CIO samen met collega-gemeenten toe naar een concrete, uitvoerbare cloudstrategie voor uw eigen gemeente. Met aandacht voor wet- en regelgeving, leveranciersafhankelijkheid, kostenbeheersing en bestuurlijke sturing. Maak van cloud en AI een beheersbare en toekomstbestendige keuze.